عدم اطمینان: ناتوانی از پیشبینی قطعی رخدادها یا نتایج آینده
تعریف عدم اطمینان و تفاوت آن با ریسک
در زندگی روزمره، اغلب دو کلمه «ریسک» و «عدم اطمینان» را به جای یکدیگر استفاده میکنیم، اما در علم اقتصاد و تصمیمگیری، این دو مفهوم تفاوت ظریفی دارند. عدم اطمینان وضعیتی است که در آن، نه تنها نتیجه نهایی یک رویداد را نمیدانیم، بلکه حتی از احتمالات وقوع نتایج مختلف نیز اطلاعی نداریم. برای مثال، در نظر بگیرید که بخواهید یک استارتآپ جدید در زمینه فناوری تأسیس کنید. شما نمیدانید که آیا این کسبوکار موفق خواهد شد یا شکست میخورد و حتی نمیتوانید با اطمینان بگویید احتمال موفقیت 40 درصد است یا 70 درصد. این وضعیت، عدم اطمینان محض است.
اما ریسک وضعیتی است که اگرچه نتیجه نهایی قطعی نیست، اما میتوانیم برای هر نتیجه محتمل، یک احتمال مشخص تعیین کنیم. برای نمونه، پرتاب یک سکه سالم را در نظر بگیرید. شما نمیدانید که نتیجه «خط» خواهد بود یا «شیر»، اما به خوبی میدانید که احتمال هر کدام دقیقاً 0.5 یا 50 درصد است. در اینجا شما با یک موقعیت ریسکآمیز روبرو هستید، نه یک موقعیت کاملاً نامطمئن.
انواع عدم اطمینان در نگاه علمی
برای درک بهتر، دانشمندان عدم اطمینان را به دو دسته اصلی تقسیم میکنند: عدم اطمینان تصادفی و عدم اطمینان معرفتی. این تقسیمبندی به ما کمک میکند تا منبع ابهام را بهتر بشناسیم.
- عدم اطمینان تصادفی (عینی): این نوع عدم اطمینان ناشی از تغییرپذیری ذاتی و تصادفی بودن پدیدههاست. برای مثال، اگر یک تاس سالم را بارها پرتاب کنیم، نتیجه هر بار تصادفی است و این نوسان ذاتی، منشأ عدم اطمینان است. حتی اگر تمام اطلاعات ممکن را درباره تاس داشته باشیم، باز هم نمیتوانیم نتیجه پرتاب بعدی را با قطعیت پیشبینی کنیم.
- عدم اطمینان معرفتی (ذهنی): این نوع عدم اطمینان ناشی از کمبود دانش یا اطلاعات ما درباره یک پدیده است. اگر اطلاعات بیشتری جمعآوری کنیم یا دانشمان را افزایش دهیم، این نوع عدم اطمینان کاهش مییابد. برای مثال، فرض کنید میخواهیم بدانیم در زیر یک لیوان، یک سکه وجود دارد یا خیر. با بلند کردن لیوان (کسب اطلاعات)، عدم اطمینان ما کاملاً از بین میرود.
مثالهای عینی از عدم اطمینان در زندگی
تصور کنید قصد دارید برای فردا یک پیکنیک خانوادگی ترتیب دهید. به پیشبینی آب و هوا مراجعه میکنید و میبینید که گفته شده: «احتمال بارش باران 30 درصد است.» این یک موقعیت ریسک است، زیرا احتمال مشخصی به ما داده شده است. اما اگر به جای آن، پیشبینی به این شکل باشد: «وضعیت فردا نامشخص است، ممکن است باران بیاید یا نیاید»، اینجا با عدم اطمینان مواجهیم، زیرا هیچ تخمینی از احتمال باران وجود ندارد. در این حالت، تصمیمگیری برای برگزاری پیکنیک بسیار سختتر میشود. بسیاری از تصمیمات مهم زندگی ما، مانند انتخاب رشته دانشگاهی، تغییر شغل، یا سرمایهگذاری در بورس، در شرایط عدم اطمینان (و نه صرفاً ریسک) گرفته میشوند.
| ویژگی | ریسک (Risk) | عدم اطمینان (Uncertainty) |
|---|---|---|
| شناخت احتمالات | احتمالات مشخص | احتمالات ناشناخته |
| قابلیت اندازهگیری | قابل اندازهگیری با دادههای تاریخی | اندازهگیری آن بسیار دشوار است |
| مثال کلاسیک | پرتاب تاس یا سکه | راهاندازی یک محصول جدید در بازار |
| ابزار مدیریت | بیمه، تنوعبخشی به سبد سرمایهگذاری | انعطافپذیری، جمعآوری اطلاعات، سناریونویسی |
کاربرد عملی: چگونه در شرایط عدم اطمینان تصمیمگیری کنیم؟
زندگی پر از موقعیتهایی است که با عدم اطمینان مواجه میشویم. برای مثال، یک دانشآموز دبیرستانی نمیداند که با انتخاب رشته تجربی، آیا در آینده پزشک قبول میشود یا نه (احتمالات مشخص نیست). برای مدیریت این وضعیت، او نمیتواند به یک احتمال ساده تکیه کند، بلکه باید راهبردهای دیگری به کار گیرد:
- کسب اطلاعات بیشتر: صحبت با مشاوران، تحقیق درباره بازار کار، و آگاهی از سختیهای مسیر میتواند عدم اطمینان معرفتی را کاهش دهد.
- ایجاد انعطافپذیری: انتخاب دروسی که درهای بیشتری را باز میگذارند (مثلاً درسهای پایه قوی) به دانشآموز اجازه میدهد در آینده تغییر مسیر دهد.
- بررسی سناریوهای مختلف: به جای تمرکز روی یک هدف، برای چند حالت مختلف (قبول نشدن در پزشکی، قبولی در رشتههای پیراپزشکی، یا تغییر به رشته دیگر) برنامه داشته باشد.
در کسبوکار نیز شرکتها با عدم اطمینان اقتصادی دست و پنجه نرم میکنند. برای مثال، یک شرکت خودروساز هنگام طراحی یک مدل جدید برای 5 سال آینده، با عدم اطمینان در مورد قیمت سوخت، فناوریهای رقیب (مثل خودروهای برقی) و سلیقه مشتریان روبروست. راهکار آنها اغلب طراحی پلتفرمهای انعطافپذیر است که بتوانند خودروهای بنزینی، برقی و هیبریدی را روی یک شاسی مشترک تولید کنند.
چالشهای مفهومی
پاسخ: این یک وضعیت عدم اطمینان است، زیرا شما توزیع احتمال نتایج را نمیدانید. شاید سکه دو رو باشد (احتمال 100 درصد برای یک وجه) یا سالم باشد (هر وجه 50 درصد). از آنجا که شما نمیدانید با کدام نوع سکه مواجهید، نمیتوانید احتمال مشخصی برای شیر یا خط تعیین کنید.
پاسخ: خیر. حتی با پیشرفتهترین فناوریها و کاملترین اطلاعات، باز هم نوعی از عدم اطمینان (تصادفی) باقی میماند. برای مثال، ما هرگز نمیتوانیم وقوع زلزله را با قطعیت 100 درصد پیشبینی کنیم، زیرا پدیدههای زمینشناسی ذاتاً تصادفی هستند. هدف ما مدیریت و کاهش عدم اطمینان است، نه حذف کامل آن.
پاسخ: زیرا انسانها به طور طبیعی از ابهام گریزان هستند. روانشناسان این پدیده را «بیزاری از ابهام» مینامند. در یک آزمایش معروف، به افراد پیشنهاد میشود بین دو کیسه تیله یکی را انتخاب کنند: کیسه اول با 50 درصد تیله قرمز و 50 درصد تیله آبی (ریسک) و کیسه دوم با ترکیب ناشناختهای از تیلههای قرمز و آبی (عدم اطمینان). اکثریت قریب به اتفاق مردم کیسه اول را انتخاب میکنند، حتی اگر احتمال سود در هر دو یکسان باشد.
عدم اطمینان بخش جداییناپذیر زندگی و علم است. برخلاف ریسک که در آن احتمال وقوع رویدادها را میدانیم، در شرایط عدم اطمینان با ناشناختههایی مواجهیم که حتی احتمالشان را هم نمیدانیم. درک این تفاوت به ما کمک میکند تا به جای جستجوی احتمالات قطعی و غیرواقعی، راهبردهای بهتری مانند کسب اطلاعات، انعطافپذیری و سناریونگاری را برای مواجهه با آیندهای مبهم به کار گیریم. پذیرش این حقیقت که جهان ذاتاً تا حدی غیرقابل پیشبینی است، اولین گام برای تصمیمگیری هوشمندانهتر در آن است.
پاورقی
2 ریسک (Risk): وضعیتی که در آن میتوان برای هر نتیجه محتمل، یک احتمال مشخص تعیین کرد.
3 عدم اطمینان تصادفی (Aleatory Uncertainty): نوعی از عدم اطمینان که ناشی از تغییرپذیری ذاتی و تصادفی بودن پدیدههای طبیعی است.
4 عدم اطمینان معرفتی (Epistemic Uncertainty): نوعی از عدم اطمینان که ناشی از کمبود دانش یا اطلاعات ما درباره یک پدیده است و با کسب اطلاعات بیشتر قابل کاهش است.
