پوکی استخوان: دشمن خاموش استخوانها
استخوان: یک بافت زنده و پویا
برای درک پوکی استخوان، اول باید بدانیم استخوان چیست. استخوان یک بافت سخت اما زنده است. برخلاف تصور رایج، استخوانها مثل سنگ ثابت نیستند؛ آنها دائماً در حال تغییر و نو شدن هستند. این فرآیند به نام بازسازی استخوان2 شناخته میشود. در بدن ما دو نوع سلول اصلی کارگر وجود دارند:
- سلولهای استخوانساز (استئوبلاست)3: این سلولها مثل بنّا هستند. آنها مواد معدنی (مخصوصاً کلسیم و فسفر) را برداشته و با آنها استخوان جدید میسازند.
- سلولهای استخوانخوار (استئوکلاست)4: این سلولها مثل کارگران تخریبکننده هستند. آنها استخوان قدیمی و فرسوده را حل میکنند تا فضایی برای استخوان جدید ایجاد شود.
در یک فرد جوان و سالم، فعالیت این دو گروه سلول متعادل است. یعنی به اندازهای که استخوان تخریب میشود، استخوان جدید ساخته میشود. حالا تصور کنید سلولهای استخوانخوار بیش از حد فعال شوند یا سلولهای استخوانساز تنبل شوند. نتیجه چیست؟ مواد معدنی از استخوان خارج میشود اما جایگزین نمیشود. اینجاست که استخوان متخلخل و ضعیف میشود. به این حالت پوکی استخوان میگوییم.
علل و عوامل خطرساز پوکی استخوان
برخی عوامل از کنترل ما خارج هستند و برخی دیگر تحت تأثیر سبک زندگی ما قرار دارند. شناخت این عوامل اولین قدم برای پیشگیری است.
| دستهبندی | عامل خطر | توضیح |
|---|---|---|
| غیرقابل تغییر | جنسیت | خانمها، به ویژه پس از یائسگی، به دلیل کاهش هورمون استروژن، خطر بیشتری دارند. |
| سن | با افزایش سن، تراکم استخوان به طور طبیعی کاهش مییابد. خطر بعد از 50 سالگی افزایش مییابد. | |
| قابل تغییر (سبک زندگی) | کمبود کلسیم و ویتامین D | این دو ماده، مصالح اصلی ساختمان استخوان هستند. کمبود آنها استخوان را ضعیف میکند. |
| بیتحرکی | استخوان برای قوی ماندن به فشار و تحمل وزن نیاز دارد. زندگی کمتحرک آن را ضعیف میکند. | |
| سیگار و الکل | مواد سمی در سیگار و الکل مستقیم به سلولهای استخوانساز آسیب میزنند. | |
| سابقهٔ خانوادگی | اگر پدر، مادر یا خواهر و برادر شما پوکی استخوان داشتهاند، خطر برای شما بیشتر است. |
علائم و تشخیص: چرا به آن "دشمن خاموش" میگویند؟
مشکل اصلی پوکی استخوان این است که در مراحل اولیه هیچ علامت واضحی ندارد. فرد ممکن است سالها پوکی استخوان داشته باشد و متوجه آن نشود. اولین نشانهی آن اغلب یک شکستگی دردناک است، آن هم بر اثر یک حادثهٔ کوچک مثل بلند کردن یک کیسه خرید یا سرفهٔ شدید! شکستگیهای شایع در این بیماری مربوط به مهرههای کمر، استخوان ران (لگن) و مچ دست است.
پزشکان چگونه پوکی استخوان را تشخیص میدهند؟ اصلیترین روش، آزمایشی به نام سنجش تراکم استخوان5 (DEXA) است. در این روش از مقدار بسیار کمی اشعهٔ ایکس استفاده میشود تا میزان مواد معدنی در استخوانهای شما اندازهگیری شود. نتیجه به صورت یک عدد T گزارش میشود:
$T-Score = \frac{(تراکم\ شما) - (تراکم\ جوان\ سالم)}{انحراف\ معیار\ جمعیت\ جوان}$
تفسیر: T-Score >= -1: نرمال | بین -1 و -2.5: کاهش تراکم استخوان (استئوپنی)6 | : پوکی استخوان.
راهکارهای عملی: از پیشگیری تا درمان
خبر خوب این است که پوکی استخوان قابل پیشگیری و قابل درمان است. بهترین زمان برای اقدام، از دوران کودکی و نوجوانی است تا "سرمایهٔ استخوانی" قویای برای تمام عمر بسازیم. اما در هر سنی میتوان روند آن را کند یا معکوس کرد.
۱. تغذیهٔ استخوانساز: رژیم غذایی شما باید غنی از کلسیم و ویتامین D باشد.
- کلسیم: شیر، ماست، پنیر، کشک، ماهی ساردین و کلیه، سبزیجات برگ سبز تیره مثل کلم بروکلی.
- ویتامین D: این ویتامین کلید جذب کلسیم از غذاهاست. منبع اصلی آن نور خورشید است. در غذاهایی مانند ماهیهای چرب (مثل سالمون) و زرده تخممرغ نیز یافت میشود.
۲. ورزشهای تحملکننده وزن: ورزشهایی که در آن پاهای شما وزن بدن را تحمل میکنند، بهترین محرک برای ساخت استخوان هستند. پیادهروی تند، دویدن آرام، بالا رفتن از پله، تنیس و ورزشهای با راکت، و تمرینات قدرتی (با کش یا وزنههای سبک) بسیار مؤثرند. حداقل 30 دقیقه در روز، 5 روز در هفته توصیه میشود.
۳. درمان دارویی: اگر بیماری تشخیص داده شود، پزشک ممکن است داروهایی تجویز کند که یا از تخریب بیشتر استخوان جلوگیری میکنند یا حتی به ساخت استخوان جدید کمک میکنند. این داروها باید حتماً تحت نظر پزشک مصرف شوند.
۴. جلوگیری از زمین خوردن: برای افراد مسن، پیشگیری از زمین خوردن بسیار حیاتی است. استفاده از نور کافی در خانه، گرفتن نردهها، پوشیدن کفش مناسب و دوری از فرشهای لغزنده میتواند از شکستگیهای فاجعهبار جلوگیری کند.
اشتباهات رایج و پرسشهای مهم
پاسخ: خیر. اگرچه زنان یائسه در بالاترین خطر هستند، اما مردان نیز (معمولا در سنین بالاتر) به پوکی استخوان مبتلا میشوند. حتی جوانان و کودکان با شرایط خاص (مثل سوءتغذیه شدید یا برخی بیماریها) نیز ممکن است دچار کاهش تراکم استخوان شوند.
پاسخ: این یک اشتباه رایج و خطرناک است. همانطور که گفتیم، پوکی استخوان در مراحل اولیه علامتی ندارد. درد معمولاً وقتی ظاهر میشود که استخوانها به قدری ضعیف شدهاند که دچار شکستگی یا ترک خوردگی شدهاند. پس منتظر درد نباشید.
پاسخ: خیر. کلسیم مثل آجر ساختمان است. اما برای چیدن این آجرها به ملات (ویتامین D) و یک معمار قوی (ورزش و تحرک) نیاز دارید. بدون ویتامین D، جذب کلسیم بسیار کم است. بدون ورزش، استخوانها انگیزهای برای ذخیره کردن کلسیم ندارند. پیشگیری نیازمند یک برنامهٔ جامع است.
پاورقی
1 پوکی استخوان (Osteoporosis): از دو کلمه "Osteo" به معنای استخوان و "Porosis" به معنای متخلخل یا سوراخدار تشکیل شده است.
2 بازسازی استخوان (Bone Remodeling): فرآیند دائمی تخریب استخوان قدیمی و جایگزینی آن با استخوان جدید.
3 استئوبلاست (Osteoblast): سلولهای سازنده بافت استخوانی.
4 استئوکلاست (Osteoclast): سلولهای تخریبکننده بافت استخوانی قدیمی.
5 سنجش تراکم استخوان (Dual-energy X-ray Absorptiometry - DEXA یا DXA): روش استاندارد طلایی برای اندازهگیری تراکم مواد معدنی استخوان.
6 استئوپنی (Osteopenia): وضعیتی که تراکم استخوان کمتر از حد طبیعی است، اما هنوز به سطح پوکی استخوان نرسیده است. هشدار قبل از بیماری است.
