رنگآمیزی گیمسا: پنجرهای به دنیای نادیدنی خون
رنگ گیمسا چیست و چگونه کار میکند؟
رنگ گیمسا یک رنگ ترکیبی است که از دو رنگ اصلی تشکیل شده است: آزور5 B و ائوزین. این دو رنگ، به بخشهای مختلف سلول به دلیل تفاوت در بار الکتریکی و ماهیت شیمیایی آنها میچسبند.
مادهٔ اصلی رنگ گیمسا، متیلن بلو اکسیدشده است. فرمول سادهشدهٔ تبدیل آن به رنگهای مؤثر به این صورت است:
$ \text{متیلن بلو} + \text{اکسیداسیون} \rightarrow \text{آزور} + \text{ائوزین} $
نتیجهٔ این فرآیند شیمیایی، ایجاد یک کنتراست زیبا و آموزنده زیر میکروسکوپ است: هستهها به رنگ آبی-بنفش و سیتوپلاسم و گلبولهای قرمز به رنگهای صورتی تا نارنجی دیده میشوند.
مراحل گامبهگام رنگآمیزی یک گسترش خونی
برای رنگآمیزی، ابتدا باید یک لام خون یا اسمیر خونی تهیه شود. یعنی یک قطره خون روی لام شیشهای پخش و خشک شود. سپس مراحل زیر به ترتیب انجام میگیرد:
| مرحله | نام | هدف | توضیح |
|---|---|---|---|
| 1 | ثابتکردن | چسباندن سلول به لام و حفظ ساختار | لام را در متانول غوطهور میکنند. متانول مانند چسب، سلولها را محکم به لام میچسباند. |
| 2 | رنگآمیزی | نفوذ رنگ به اجزای سلول | لام را با محلول رقیقشدهٔ رنگ گیمسا (مثلاً 1:10) میپوشانند. زمان ماندگاری معمولاً 15-20 دقیقه است. |
| 3 | شستوشو | برداشتن رنگ اضافی | لام را به آرامی با آب مقطر یا بافر خاصی شستشو میدهند تا رنگ اضافی پاک شود و کنتراست ایجاد گردد. |
| 4 | خشککردن و مشاهده | آمادهسازی برای میکروسکوپ | لام در هوا خشک شده و سپس زیر میکروسکوپ نوری با بزرگنمایی 100x (با روغن ایمرسیون) مشاهده میشود. |
تشخیص سلولهای خونی: یک راهنمای دیداری
پس از رنگآمیزی، هر نوع سلول خونی ظاهر متمایزی پیدا میکند. این جدول به شما کمک میکند تا آنها را مانند یک هماتولوژیست شناسایی کنید:
| سلول خونی | رنگ هسته | رنگ سیتوپلاسم/گرانول | ویژگیهای کلیدی |
|---|---|---|---|
| گلبول قرمز (اریتروسیت)6 | ندارد | صورتی-سالمنی یکنواخت | دیسکهای مقعر، بدون هسته، اغلب به هم چسبیده. |
| لنفوسیت | آبی تیره، گرد و بزرگ | آبی کمرنگ، هالهای باریک دور هسته | اندازه کوچک تا متوسط. سربازان سیستم ایمنی. |
| نوتروفیل7 | آبی-بنفش، چند لبدار | صورتی کمرنگ با گرانولهای بنفش-صورتی ظریف | فراوانترین گلبول سفید. هستهای به شکل زنجیر سوسیس. |
| ائوزینوفیل8 | آبی، اغلب دو لبدار | پر از گرانولهای درشت و نارنجی-قرمز روشن | مبارزه با عفونتهای انگلی و واکنشهای آلرژیک. گرانولهای آن مشخصه است. |
| پلاکت (ترومبوسیت) | دارای بخشهای آبی رنگ (گرانولومر) | بیرنگ تا آبی کمرنگ | اجسام ریز و بیضی شکل، اغلب در خوشه دیده میشوند. مسئول انعقاد خون. |
کاربردهای گیمسا در پزشکی و تشخیص بیماریها
رنگ گیمسا فقط برای دیدن سلولهای خونی سالم استفاده نمیشود. این روش یک ابزار تشخیصی قدرتمند است. برای مثال، اگر پزشک به بیماری مالاریا9 مشکوک باشد، از خون بیمار یک لام تهیه و با گیمسا رنگ میکند. انگل مالاریا داخل گلبولهای قرمز، با رنگ آبی روشن و شکلهای خاص (حلقهای، تروفوزوئیت) خود را نشان میدهد.
از دیگر کاربردهای مهم میتوان به این موارد اشاره کرد:
- تشخیص کمخونی: در کمخونی فقر آهن، گلبولهای قرمز کوچکتر ($ \text{Microcytic} $) و کمرنگتر ($ \text{Hypochromic} $) میشوند که به راحتی در رنگآمیزی گیمسا دیده میشود.
- شناسایی عفونتهای باکتریایی: در برخی عفونتهای شدید، نوتروفیلها ممکن است حاوی اجسام کوچک آبی تیره در سیتوپلاسم خود باشند که به آنها اجسام دوهرله10 میگویند.
- غربالگری و بررسی سرطانهای خون (لوسمی): در لوسمی، سلولهای سفید نابالغ و غیرطبیعی (بلاست) در خون ظاهر میشوند. این سلولها هستههای بزرگ، شکل غیرعادی و گاهی نقاط قرمز (اجسام آور) در هسته دارند که با گیمسا مشخص میشود.
- بررسی نمونههای مغز استخوان: برای مطالعهٔ دقیقتر تولید سلولهای خونی، از نمونه مغز استخوان استفاده میکنند که آن هم با رنگ گیمسا رنگآمیزی میشود.
اشتباهات رایج و پرسشهای مهم
پاسخ: خیر. اگرچه اصلیترین کاربرد آن در هماتولوژی است، اما از این رنگ برای رنگآمیزی برخی باکتریها (مانند بروسلا)، انگلهای دیگر (مثل لشمانیا) و حتی برای بررسی کروموزومها در سیتوژنتیک نیز استفاده میشود.
پاسخ:شستوشوی نادرست یک اشتباه متداول است. اگر شستوشو خیلی خشن یا طولانی باشد، رنگ از روی لام شسته میشود و سلولها محو و کمرنگ دیده میشوند (Over-washing). برعکس، اگر شستوشو کافی نباشد، رنگ اضافی پسزمینه را تیره میکند و مشاهدهٔ جزئیات سلول سخت میشود (Under-washing). نتیجهٔ مطلوب، لامی است با پسزمینهای تمیز و صورتی کمرنگ و سلولهایی با رنگهای واضح و شفاف.
پاسخ: هر دو رنگ برای خون به کار میروند، اما تفاوتهایی دارند. رنگ رایت معمولاً سریعتر (چند دقیقه) انجام میشود و برای شمارش تفریقی سلولهای خونی در آزمایشهای معمول عالی است. رنگ گیمسا زمان بیشتری میبرد، اما جزئیات ساختاری هسته و به ویژه شناسایی انگلهای داخل سلولی مانند مالاریا را بهتر نشان میدهد. گاهی از ترکیب هر دو (رایت-گیمسا) برای نتایج بهینه استفاده میکنند.
پاورقی
1رنگ گیمسا (Giemsa stain): نامگذاری شده به نام گوستاو گیمسا، شیمیدان آلمانی.
2هماتولوژی (Hematology): دانش مطالعهٔ خون و اندامهای خونساز.
3پاتولوژی (Pathology): دانش مطالعهٔ بیماریها و تغییرات غیرطبیعی در بدن.
4یاختهٔ خونی (Blood cell): سلولهای موجود در خون شامل گلبولهای قرمز، سفید و پلاکتها.
5آزور (Azure): نام گروهی از رنگهای متیل تیونین.
6اریتروسیت (Erythrocyte): نام علمی گلبول قرمز.
7نوتروفیل (Neutrophil): نوعی گلبول سفید گرانولوسیت.
8ائوزینوفیل (Eosinophil): نوعی گلبول سفید گرانولوسیت.
9مالاریا (Malaria): یک بیماری عفونی ناشی از انگل پلاسمودیوم که توسط پشه منتقل میشود.
10اجسام دوهرله (Döhle bodies): تودههای کوچک RNA که در سیتوپلاسم نوتروفیلها در برخی عفونتها دیده میشود.
