گستره خونی: پنجرهای شفاف به دنیای سلولهای خون
خون و ضرورت بررسی دقیق آن
خون، این مایع حیاتبخش، کارکردهای شگفتانگیزی دارد: انتقال اکسیژن، دفاع در برابر میکروبها، توقف خونریزی و حمل مواد زائد. هر مشکلی در اجزای تشکیلدهنده خون میتواند سلامتی کل بدن را تحت تأثیر قرار دهد. برای بررسی این اجزا، ما نیاز داریم آنها را از نزدیک ببینیم. اما خون مایع است و سلولهای آن به هم چسبیده و روی هم انباشته هستند. راهحل چیست؟ پخش کردن یک قطره خون به صورت یک لایه تکسلولی روی یک سطح صاف. این دقیقاً همان کاری است که در تهیه گستره خونی انجام میشود.
وسایل و مواد مورد نیاز برای تهیه گستره
برای ساختن یک گستره خونی خوب، به ابزارهایی ساده اما دقیق نیاز داریم:
| وسیله/مواد | کاربرد و ویژگی | مثال عملی |
|---|---|---|
| لام تمیز و بدون چربی | بستر اصلی برای پخش کردن خون. تمیزی آن مانع از ایجاد خراش یا ناخالصی در گستره میشود. | مانند یک بوم نقاشی کاملاً صاف و تمیز. |
| لام گسترشدهنده (اسلاید الایدی) | یک لام با لبههای صاف که برای پخش کردن قطره خون استفاده میشود. زاویه و سرعت حرکت آن، ضخامت گستره را تعیین میکند. | مثل کاردک کیک که خامه را به صورت لایهای نازک و یکنواخت پخش میکند. |
| قطره خون | نمونه مورد بررسی. معمولاً از نوک انگشت یا خون وریدی8 گرفته میشود. حجم آن بسیار کم است. | یک قطره به قطر حدود 2-3 میلیمتر (به کوچکی یک دانه کنجد). |
| محلولهای رنگآمیزی (رایت/گیمسا) | ترکیبی از رنگها که به اجزای مختلف سلول رنگ میدهند تا زیر میکروسکوپ قابل تشخیص شوند. | مانند استفاده از چندین ماژیر رنگی برای رنگآمیزی بخشهای مختلف یک نقشه. |
مراحل گامبهگام تهیه یک گستره مناسب
تهیه یک گستره خوب، یک کار عملی مهارتی است که نتیجه آن به دقت تکنسین آزمایشگاه بستگی دارد.
گام اول: قرار دادن قطره خون – یک قطره کوچک خون در فاصله حدود 1 سانتیمتری از انتهای لام اصلی قرار میگیرد.
گام دوم: پخش کردن خون – لام گسترشدهنده را با زاویه حدود 30-45 درجه نسبت به لام اصلی، پشت قطره خون قرار داده و به آرامی به عقب میکشیم تا خون در عرض لبه آن پخش شود. سپس با حرکتی سریع و یکنواخت به سمت جلو هل داده میشود. این حرکت باید روان باشد تا خون به صورت "دم ماهی" پخش شود: سر آن ضخیم و انتهای آن نازک و هلالی شکل.
گام سوم: خشککردن – گستره به سرعت و در هوای خشک باید خشک شود تا شکل سلولها تغییر نکند.
گام چهارم: ثابتکردن و رنگآمیزی – گستره خشک شده با متانول9 ثابت شده و سپس با محلول رایت-گیمسا رنگ میخورد. رنگها به بخشهای اسیدی و بازی10 سلول متصل میشوند. هسته گلبول سفید که بازیتر است به رنگ بنفش و سیتوپلاسم11 که اسیدیتر است به رنگ صورتی-آبی دیده میشود.
کشف رازها زیر عدسی میکروسکوپ
پس از رنگآمیزی، گستره زیر میکروسکوپ نوری با بزرگنمایی 1000x (با استفاده از روغن ایمرسیون12) بررسی میشود. پزشک یا کارشناس آزمایشگاه به دنبال مشاهده و شمارش سلولها و بررسی ویژگیهای آنها است:
| سلول خونی | ویژگیهای طبیعی در گستره | نمونه تغییرات در بیماری |
|---|---|---|
| گلبول قرمز (اریتروسیت)13 | گرد، بدون هسته، مرکز آن کمی کمرنگ (دوطرفه مقعر). اندازه یکنواخت. |
در کمخونی فقر آهن: کوچک و رنگپریده (میکروسیتوز هیپوکروم14).
هشدار
|
| گلبول سفید (لکوسیت)15 | دارای هسته و سیتوپلاسم. انواع مختلف: نوتروفیل16، لنفوسیت17، مونوسیت18، ائوزینوفیل19، بازوفیل20. |
در عفونت باکتریایی: افزایش نوتروفیلها.
عفونت
|
| پلاکت (ترومبوسیت)21 | اجسام ریز و بدون هسته، به صورت خوشهای دیده میشوند. | کاهش تعداد (ترومبوسیتوپنی22) میتواند باعث خونریزی شود. |
از آزمایشگاه تا تشخیص: یک مثال واقعی
تصور کنید دانشآموزی به نام سارا با احساس ضعف و رنگپریدگی به پزشک مراجعه میکند. پزشک برای او درخواست آزمایش کامل خون23 میکند. دستگاه شمارنده سلولهای خونی، کاهش هموگلوبین24 و تغییر در اندازه گلبولهای قرمز را گزارش میدهد. حالا نوبت گستره خونی است تا جزئیات را نشان دهد. زیر میکروسکوپ، گلبولهای قرمز سارا کوچکتر از حد طبیعی و رنگپریده به نظر میرسند (هیپوکروم میکروسیتیک). این یافته مشخص، به همراه تاریخچه و سایر آزمایشها، تشخیص کمخونی فقر آهن را تأیید میکند. درمان با مکمل آهن آغاز میشود و پس از چند ماه، گستره جدید، گلبولهای قرمز سالمتر و صورتیتر را نشان میدهد. این مثال نشان میدهد گستره خونی چگونه یک یافته عددی دستگاه را به یک تصویر عینی و تشخیصی تبدیل میکند.
اشتباهات رایج و پرسشهای مهم
پاسخ: خیر. برخی تغییرات جزئی و پراکنده ممکن است در افراد سالم هم دیده شوند. تشخیص بیماری زمانی مطرح میشود که یک الگوی مشخص و تکرارشونده از تغییرات، همراه با علائم بیمار و نتایج دیگر آزمایشها باشد. برای مثال، مشاهده گهگاه یک گلبول قرمز دوکی شکل طبیعی است، اما مشاهده تعداد زیاد گلبولهای قرمز داسی شکل25، تشخیص یک بیماری ارثی مهم است.
پاسخ: قطعاً بله. دستگاههای خودکار بسیار سریع و دقیق هستند اما توانایی تشخیص کیفی را ندارند. آنها نمیتوانند شکل غیرطبیعی سلولها، وجود انگلهای خونی (مانند مالاریا) یا سلولهای نابالغ و سرطانی را به خوبی شناسایی کنند. گستره خونی به عنوان یک روش تکمیلی و تأییدی، نقش چشم پزشک متخصص را بازی میکند که جزئیاتی را میبیند که دستگاه از تشخیص آن عاجز است.
پاسخ: این دو از اشتباهات رایج هستند. اگر خون قبل از پخش شدن شروع به لخته شدن کند، گسترهای دانهدار و ناهموار ایجاد میشود و پلاکتها به صورت تودههای بزرگ دیده میشوند که شمارش و بررسی را غیرممکن میکند. لرزش دست نیز باعث ایجاد "نوارهای موجدار" در گستره میشود که در آن سلولها به صورت دستهای و نامنظم قرار میگیرند. برای جلوگیری، باید بلافاصله پس از قراردادن قطره خون، عمل پخش کردن را با حرکتی آرام و پیوسته انجام داد.
پاورقی
1 Blood Smear - 2 Red Blood Cells (RBCs) - 3 White Blood Cells (WBCs) - 4 Platelets - 5 Wright Stain - 6 Giemsa Stain - 7 Anemia - 8 Venous Blood - 9 Methanol - 10 Basic - 11 Cytoplasm - 12 Immersion Oil - 13 Erythrocyte - 14 Microcytic Hypochromic - 15 Leukocyte - 16 Neutrophil - 17 Lymphocyte - 18 Monocyte - 19 Eosinophil - 20 Basophil - 21 Thrombocyte - 22 Thrombocytopenia - 23 Complete Blood Count (CBC) - 24 Hemoglobin - 25 Sickle Cells - 26 Hematology - 27 Morphology (ریختشناسی)
