غار[1]: دنیای اسرارآمیز زیر پای ما
غارها چگونه متولد میشوند؟ فرآیند کارست
تشکیل بیشتر غارهای بزرگ دنیا، مانند غار علیصدر در ایران یا غار مموت[7] در آمریکا، به پدیدهای به نام «کارست» وابسته است. این فرآیند علمی، یک واکنش شیمیایی ساده اما قدرتمند است.
$CO_2 + H_2O + CaCO_3 \rightarrow Ca^{2+} + 2HCO_3^{-}$
به زبان ساده: آب اسیدی + سنگ آهک = یونهای محلول در آب. این یونها با آب به اعماق زمین نفوذ میکنند و فضای خالی اولیه را ایجاد میکنند.
این فرآیند طی میلیونها سال، شبکههای پیچیدهای از دالانها و تالارهای بزرگ را میسازد. مانند وقتی که قطرهآب، به مرور زمان روی سنگ فرورفتگی ایجاد میکند، اما در ابعادی بسیار عظیمتر.
زیستگاه تاریک: موجودات غارنشین
غارها محیطی تاریک، مرطوب و با دمای تقریباً ثابت هستند. موجوداتی که برای زندگی کامل به این محیط وابستهاند، غارزی[9] نامیده میشوند. این جانوران برای تطابق با زندگی در تاریکی مطلق، ویژگیهای جالبی پیدا کردهاند.
| دستهبندی | توضیح و مثال | ویژگیهای تطبیقی |
|---|---|---|
| غارزی اجباری[10] | تمام عمر خود را در غار میگذرانند و بیرون نمیآیند. مانند ماهی کور غاری. | بیرنگی (فاقد رنگدانه)، نابینایی یا چشمهای تحلیلرفته، داشتن شاخکهای حساس بلند. |
| غارزی اختیاری[11] | میتوانند هم در غار و هم در بیرون زندگی کنند. مانند برخی خفاشها و حشرات. | بینایی ضعیفتر از همنوعان بیرونی، سازگاری با تغییرات جزئی دما. |
| غاررو[12] | به طور موقت از غار استفاده میکنند. مانند خرس که برای خواب زمستانی به غار میرود. | هیچ ویژگی خاص غارزی ندارند و فقط از غار به عنوان پناهگاه استفاده میکنند. |
تزئینات غار: استالاکتیت و استالاگمیت
وقتی آب حامل یونهای کلسیم و بیکربنات از سقف غار چکه میکند، بخشی از دیاکسید کربن آن آزاد شده و کربنات کلسیم دوباره رسوب میکند. این رسوبگذاری آرام و مداوم، منجر به شکلگیری زیباترین بخش غارها میشود.
مثلاً اگر قطره آب از سقف بچکد، رسوب به صورت مخروطی از سقف به پایین رشد میکند که به آن استالاکتیت (چکنده) میگویند. اگر قطره به کف برخورد کند و رسوب در کف جمع شود، استالاگمیت (چکیده) شکل میگیرد. اگر این دو به هم برسند، ستونهای محکمی به نام ستون[13] تشکیل میدهند. سرعت رشد این سازهها بسیار کند است؛ گاهی تنها 1 سانتیمتر در هر 100 سال!
کاربرد غارها: از پناهگاه تا گردشگری علمی
غارها در طول تاریخ کاربردهای متنوعی داشتهاند. انسانهای نخستین از غارها به عنوان خانه، پناهگاه و محلی برای کشیدن نقاشیهای دیواری استفاده میکردند. امروزه، غارها تبدیل به آزمایشگاههای طبیعی ارزشمندی برای دانشمندان شدهاند.
زمینشناسان با مطالعه لایههای رسوبی غار، اطلاعاتی درباره آبوهوای گذشته زمین به دست میآورند. باستانشناسان با کشف ابزارها و استخوانهای به جا مانده، تاریخ زندگی انسان را میخوانند. زیستشناسان نیز موجودات نادر غارزی را مطالعه میکنند. همچنین، بسیاری از غارها به دلیل زیبایی خارقالعادهای که دارند، به مقاصد مهم اکوتوریسم[14] تبدیل شدهاند که باید با رعایت اصول حفاظتی از آنها بازدید کرد.
اشتباهات رایج و پرسشهای مهم
پاسخ: خیر. اگرچه بیشتر غارهای بزرگ و معروف از نوع آهکی هستند، ولی غارها میتوانند در سنگهای دیگر نیز به وجود آیند. مثلاً غارهای آتشفشانی بر اثر جریان گدازه، یا غارهای یخی در یخچالهای طبیعی تشکیل میشوند. با این حال، فرآیند اصلی و رایجترین نوع غارها، همان غارهای حلشوندگی[15] در سنگهای آهکی است.
پاسخ: زیرا مقدار کربنات کلسیم محلول در هر قطره آب بسیار ناچیز است. برای تشکیل یک گرم کربنات کلسیم جامد، به حدود 100 لیتر آب اشباع شده نیاز است! سرعت چکیدن آب و دمای غار نیز بر این سرعت تأثیر میگذارند. این کندی، ارزش حفاظت از این سازههای شکننده را نشان میدهد؛ زیرا آسیب دیدن آنها در یک لحظه، ممکن است جبران هزاران سال زمان ببرد.
پاسخ: خیر. برای تشکیل غارهای آهکی، سه شرط اصلی لازم است: سنگ مادر قابل حل (مانند آهک)، آب کافی و زمان کافی (میلیونها سال). به همین دلیل است که این غارها معمولاً در مناطقی که سنگهای آهکی وسیعی دارند و بارندگی کافی وجود دارد (مانند زاگرس در ایران یا رشتهکوههای کارستی در اروپا) یافت میشوند.
پاورقی
[1] غار (Cave). [2] استالاکتیت (Stalactite): سازهی مخروطی آویزان از سقف غار. [3] استالاگمیت (Stalagmite): سازهی مخروطی روی کف غار. [4] زمینشناسی (Geology). [5] باستانشناسی (Archaeology). [6] کارست (Karst): پدیدهی خوردگی و ایجاد حفره در سنگهای قابل حل مانند آهک. [7] غار مموت (Mammoth Cave). [8] اسید کربنیک (Carbonic Acid). [9] غارزی (Troglobite). [10] غارزی اجباری (Obligate Cave Dweller). [11] غارزی اختیاری (Facultative Cave Dweller). [12] غاررو (Trogloxene). [13] ستون (Column). [14] اکوتوریسم (Ecotourism). [15] غارهای حلشوندگی (Solutional Cave).
