نخاع: بخشی از دستگاه عصبی مرکزی که مسیر انتقال پیام‌های عصبی و محل برخی انعکاس‌هاست.

نخاع: بزرگراه پیام‌های عصبی و مرکز واکنش‌های خودکار

ساختار و موقعیت نخاع در بدن

نخاع شبیه یک طناب سفید و باریک به قطر حدود یک سانتیمتر است که از قاعدهٔ مغز شروع می‌شود و تا کمر ادامه دارد. برای محافظت از این بافت بسیار حساس، نخاع درون یک کانال استخوانی به نام ستون مهره‌ها قرار گرفته است. اگر ستون مهره را مانند یک لولهٔ محافظ بلند تصور کنیم، نخاع درون آن جریان دارد. علاوه بر این، نخاع توسط سه لایهٔ محافظ به نام مننژ⁶ و مایع مغزی-نخاعی⁷ نیز احاطه شده است.

دو نقش کلیدی: انتقال پیام و ایجاد رفلکس

نخاع دو کار عمده انجام می‌دهد که زندگی روزمره به آن‌ها وابسته است:

1. مسیر انتقال پیام‌های عصبی (بزرگراه اطلاعات): تصور کنید می‌خواهید دست خود را از روی یک اجاق داغ بردارید. حس گرما توسط گیرنده‌های پوست تشخیص داده می‌شود. پیام "داغ!" از طریق عصب حسی به نخاع می‌رسد. نخاع این پیام را از طریق مسیرهای مادهٔ سفید خود، مانند یک خط آهن سریع‌السیر، به مغز می‌فرستد. مغز پیام را پردازش کرده و دستور "دست را کنار بکش!" را صادر می‌کند. این دستور دوباره از طریق نخاع و سپس عصب حرکتی به عضلات دست می‌رسد و شما دست خود را به سرعت عقب می‌کشید.

2. محل برخی انعکاس‌ها (واکنش‌های فوق‌سریع): اما گاهی اوقات زمان برای ارسال پیام به مغز و دریافت پاسخ از آن بسیار طولانی است. در مثال اجاق داغ، اگر منتظر پاسخ مغز بمانید، سوختگی شدیدتری رخ می‌دهد. اینجا است که نقش دوم نخاع، یعنی رفلکس نخاعی، وارد عمل می‌شود. در این حالت، نخاع خودش مانند یک مرکز فرماندهی کوچک عمل کرده و بدون مشورت با مغز، دستور لازم را صادر می‌کند. مدار عصبی ساده‌ای در مادهٔ خاکستری نخاع به نام قوس رفلکسی این واکنش را در کسری از ثانیه انجام می‌دهد.

رفلکس‌ها: سیستم هشدار و محافظت فوری بدن

رفلکس‌های نخاعی متنوع هستند و همگی هدفی حفاظتی دارند. در جدول زیر به برخی از مهم‌ترین آن‌ها اشاره می‌کنیم:

اهمیت سلامت نخاع و آسیب‌های احتمالی

با توجه به نقش مرکزی نخاع، هرگونه آسیب به آن می‌تواند عواقب جدی داشته باشد. تصادفات رانندگی، سقوط از ارتفاع یا ضربه‌های شدید به پشت می‌توانند باعث آسیب نخاعی شوند. شدت این آسیب به محل و میزان صدمه بستگی دارد.

• آسیب در ناحیه بالا: اگر آسیب در بخش‌های بالایی نخاع نزدیک به گردن رخ دهد، ممکن است منجر به فلج چهار اندام (کوادری پلژی¹²) شود.
• آسیب در ناحیه پایین: اگر آسیب در ناحیه کمری باشد، ممکن است منجر به فلج دو اندام تحتانی (پاراپلژی¹³) شود.

در این آسیب‌ها، مسیر انتقال پیام بین مغز و اندام‌های پایین‌تر قطع می‌شود. بنابراین، فرد ممکن است حس بخشی از بدن خود را از دست بدهد و نتواند آن را حرکت دهد. نکته جالب اینجاست که رفلکس‌های نخاعی پایین‌تر از محل آسیب ممکن است همچنان فعال باشند، زیرا مدار عصبی خود را دارند، اما مغز دیگر نمی‌تواند آن‌ها را کنترل کند.

اشتباهات رایج و پرسش‌های مهم

پاورقی

¹ نخاع (Spinal Cord)
² دستگاه عصبی مرکزی (Central Nervous System - CNS): شامل مغز و نخاع.
³ پیام حسی (Sensory Impulse): پیامی که از گیرنده‌های حواس (مانند پوست) به سمت مرکز (مغز و نخاع) می‌رود.
⁴ پیام حرکتی (Motor Impulse): پیامی که از مرکز (مغز و نخاع) به سمت عضلات یا غدد می‌رود و باعث حرکت یا ترشح می‌شود.
⁵ رفلکس (Reflex): یک واکنش سریع، خودکار و غیرارادی در پاسخ به یک محرک خاص.
⁶ مننژ (Meninges): پرده‌های محافظی که مغز و نخاع را می‌پوشانند.
⁷ مایع مغزی-نخاعی (Cerebrospinal Fluid - CSF): مایعی شفاف که نقش ضربه‌گیر و تغذیه‌کننده برای مغز و نخاع دارد.
⁸ جسم سلولی (Cell Body): بخش اصلی نورون که هسته و اندامک‌های سلولی را در خود جای داده است.
⁹ نورون (Neuron): سلول عصبی؛ واحد سازنده و عملکردی دستگاه عصبی.
¹⁰ آکسون (Axon): زائده بلند نورون که پیام عصبی را از جسم سلولی به سلول بعدی منتقل می‌کند.
¹¹ میلین (Myelin): یک غلاف چربی که دور برخی آکسون‌ها را می‌پوشاند و سرعت انتقال پیام را افزایش می‌دهد.
¹² کوادری پلژی (Quadriplegia): فلج چهار اندام.
¹³ پاراپلژی (Paraplegia): فلج دو اندام تحتانی.