یاخته عصبی حسی: یاخته‌ای عصبی که پیام را از گیرنده‌ها به دستگاه عصبی مرکزی می‌برد.

یاخته‌های عصبی حسی: پیک‌های سرعت‌دار بدن ما

ساختار و عملکرد: طراحی یک پیک خبررسان

هر یاخته عصبی حسی، از بخش‌های اصلی یک نورون تشکیل شده است، اما با طراحی ویژه برای دریافت و انتقال سریع پیام. اجزای کلیدی آن عبارتند از:

مسیر کلی انتقال پیام به این شکل است:
$ \text{محرک} \rightarrow \text{گیرنده حسی} \rightarrow \text{دندریت} \rightarrow \text{جسم یاخته} \rightarrow \text{آکسون بلند} \rightarrow \text{دستگاه عصبی مرکزی} $

انواع یاخته‌های عصبی حسی بر اساس محرک

نورون‌های حسی بر اساس نوع محرکی که به آن‌ها پاسخ می‌دهند، دسته‌بندی می‌شوند. این تنوع، زمینه ساز حواس پنجگانه و حتی بیشتر است.

یک سفر هیجان‌انگیز: از نیشگون تا فریاد!

بیایید عملکرد این یاخته‌ها را در یک اتفاق روزمره دنبال کنیم: وقتی کسی بازوی شما را به شوخی نیشگون می‌گیرد.

1. دریافت محرک: گیرنده‌های مکانی‌گیر و دردگیر در پوست شما، فشار و آسیب ناشی از نیشگون را شناسایی می‌کنند.
2. تبدیل انرژی: این گیرنده‌ها، انرژی مکانیکی را به یک سیگنال الکتروشیمیایی (پتانسیل گیرنده¹⁵) تبدیل می‌کنند.
3. تولید پیام عصبی: اگر این سیگنال به آستانه معینی برسد، در یاخته عصبی حسی یک پیام عصبی کامل (پتانسیل عمل¹⁶) ایجاد می‌شود.
4. سفر سریع: این پیام عصبی، مثل موجی که در طناب حرکت می‌کند، در طول آکسون بلند و اغلب میلین‌دار این نورون حسی، با سرعت بسیار بالا به سوی نخاع حرکت می‌کند.
5. ورود به مرکز فرماندهی: پایانه آکسونی این نورون حسی، در ماده خاکستری نخاع، با یک نورون رابط¹⁷ سیناپس تشکیل می‌دهد و پیام "درد و فشار" را منتقل می‌کند. در نهایت پیام به مغز می‌رسد و شما می‌گویید: "آخ!"

پرسش‌های مهم و اشتباهات رایج

پاورقی

1. یاخته عصبی حسی (Sensory Neuron): نورونی که پیام را از گیرنده‌های حسی به سمت دستگاه عصبی مرکزی هدایت می‌کند.
2. نورون آوران (Afferent Neuron): همان نورون حسی. "آفرنت" به معنای "به سمت مرکز حمل کردن" است.
3. گیرنده حسی (Sensory Receptor): ساختاری که به یک نوع محرک خاص حساس است و انرژی آن را به سیگنال عصبی تبدیل می‌کند.
4. دندریت (Dendrite): زائده‌های کوتاه و شاخه‌دار یاخته عصبی که پیام را دریافت می‌کنند.
5. جسم یاخته (Soma یا Cell Body): بخش مرکزی نورون که هسته و اندامک‌های اصلی را دارد.
6. آکسون (Axon): زائده بلند و معمولاً منفرد نورون که پیام عصبی را از جسم یاخته دور می‌برد.
7. غلاف میلین (Myelin Sheath): پوشش عایق چربی دور برخی آکسون‌ها که سرعت انتقال پیام را افزایش می‌دهد.
8. پایانه آکسونی (Axon Terminal): انتهای شاخه‌شده آکسون که با نورون بعدی ارتباط برقرار می‌کند.
9. سیناپس (Synapse): فضای میکروسکوپی بین دو نورون که پیام از طریق مواد شیمیایی از آن عبور می‌کند.
10. مکانی‌گیر (Mechanoreceptor): گیرنده‌ای که به محرک‌های مکانیکی مانند فشار و لمس پاسخ می‌دهد.
11. شیمی‌گیر (Chemoreceptor): گیرنده‌ای که به مواد شیمیایی پاسخ می‌دهد.
12. دماگیر (Thermoreceptor): گیرنده‌ای که به تغییرات دما حساس است.
13. نورگیر/فوتورسپتور (Photoreceptor): گیرنده‌ای که به نور پاسخ می‌دهد (مانند سلول‌های استوانه‌ای و مخروطی در چشم).
14. دردگیر/نوسی‌سپتور (Nociceptor): گیرنده‌ای که به محرک‌های آسیب‌زا (درد) پاسخ می‌دهد.
15. پتانسیل گیرنده (Receptor Potential): تغییر ولتاژ موضعی در گیرنده حسی که در صورت قوی بودن، می‌تواند پتانسیل عمل ایجاد کند.
16. پتانسیل عمل (Action Potential): موج تغییر ولتاژ که به عنوان پیام عصبی در طول آکسون حرکت می‌کند.
17. نورون رابط (Interneuron): نورونی که در دستگاه عصبی مرکزی قرار دارد و بین نورون‌های حسی و حرکتی ارتباط برقرار می‌کند.
18. یاخته عصبی حرکتی (Motor Neuron): نورونی که پیام را از دستگاه عصبی مرکزی به ماهیچه‌ها یا غده‌ها می‌برد.