گیرنده دما: گیرنده‌ای حسی در پوست که تغییرات گرما و سرما را تشخیص می‌دهد.

گیرنده‌های دما: حسگرهای هوشمند بدن شما

گیرنده‌های دما چیستند و کجا قرار دارند؟

برای درک این موضوع، ابتدا باید بدانیم پوست ما فقط یک پوشش ساده نیست، بلکه یک اندام پیچیده با لایه‌های مختلف است. گیرنده‌های دما، انتهای آزاد نورون‌های حسی هستند که در سراسر این لایه‌ها پراکنده شده‌اند. هر نوع از این گیرنده‌ها به یک محدوده دمایی خاص حساسیت بیشتری نشان می‌دهد.

به عنوان مثال، وقتی دست خود را به آرامی به سمت یک فنجان چای داغ نزدیک می‌کنید، قبل از اینکه حتی به آن دست بزنید، احساس گرما می‌کنید. این به خاطر فعالیت گیرنده‌های گرما است که توسط تابش گرمایی از فنجان فعال شده‌اند.

سازوکار عملکرد: از پوست تا مغز

عملکرد گیرنده‌های دما بر اساس تغییرات شیمیایی و الکتریکی است. وقتی دمای پوست تغییر می‌کند، پروتئین‌های خاصی در غشای این گیرنده‌ها تغییر شکل می‌دهند. این تغییر شکل، مانند باز کردن یک دروازه است که باعث ورود یون‌ها به داخل سلول عصبی می‌شود و یک سیگنال الکتریکی کوچک به نام پتانسیل عمل⁸ ایجاد می‌کند.

میزان ارسال این سیگنال‌ها به مغز، بستگی به میزان تغییر دما دارد. یک تغییر ناگهانی و شدید (مثل گذاشتن دست در آب یخ) باعث می‌شود گیرنده‌ها با سرعت بسیار بالایی پیام‌های پشت سر هم بفرستند و مغز شما بلافاصله و به شدت متوجه سرما شود. اما در یک تغییر تدریجی (مثل کاهش دما در عصر)، سرعت ارسال پیام کمتر است.

اهمیت گیرنده‌های دما در حفظ ایمنی و سلامت

این گیرنده‌ها نقش یک سیستم هشدار سریع را برای بدن ایفا می‌کنند. تصور کنید در حال آشپزی هستید و دست شما به طور تصادفی نزدیک شعله گاز می‌شود. گیرنده‌های گرما و درد مرتبط با دما، بلافاصله و قبل از اینکه سوختگی واقعی اتفاق بیفتد، سیگنال خطر را به مغز می‌فرستند. مغز نیز بلافاصله دستور انقباض عضلات را صادر می‌کند تا شما دست خود را به سرعت عقب بکشید. این یک رفلکس⁹ محافظتی است.

علاوه بر این، گیرنده‌های دما در تنظیم دمای مرکزی بدن (37°C) نقش کلیدی دارند. وقتی در یک روز گرم ورزش می‌کنید، پوست شما گرم می‌شود. گیرنده‌های گرما این تغییر را ثبت کرده و به مغز گزارش می‌دهند. مغز دستور می‌دهد تا رگ‌های خونی پوست گشاد شوند (تا گرما از طریق پوست دفع شود) و غدد عرق فعال شوند. عرق کردن و تبخیر آن از سطح پوست، شما را خنک می‌کند.

پدیده‌های جالب مرتبط با حس دما

گاهی اوقات درک دمای ما کاملاً عینی و دقیق نیست و تحت تأثیر عوامل دیگر قرار می‌گیرد. این پدیده‌ها را حتماً تجربه کرده‌اید:

• وهم دمایی نسبی: اگر یک دست خود را در آب گرم و دست دیگر را در آب سرد قرار دهید و سپس هر دو را همزمان در یک تشت آب ولرم بگذارید، برای دستی که قبلاً در آب سرد بود، آب ولرم گرم و برای دستی که در آب گرم بود، همان آب سرد به نظر می‌رسد. این به خاطر انطباق¹⁰ گیرنده‌ها با دمای اولیه است.

• تأثیر مواد شیمیایی: ماده‌ای به نام کپسایسین¹¹ (موجود در فلفل‌های تند) به طور مستقیم گیرنده‌های گرما و درد را تحریک می‌کند. به همین دلیل است که با خوردن فلفل، احساس سوزش و گرمای کاذب می‌کنید، حتی اگر دمای غذا پایین باشد. برعکس، ماده‌ای مانند منتول¹² (در آدامس‌های نعنایی) گیرنده‌های سرما را فعال می‌کند و احساس خنکی ایجاد می‌نماید.

اشتباهات رایج و پرسش‌های مهم

پاورقی

¹Thermoreceptor: گیرنده‌های حسی که به تغییرات دما پاسخ می‌دهند.

²Thermoregulation: فرآیند حفظ دمای ثابت و پایدار درونی بدن.

³Cold Receptor.

⁴Epidermis: خارجی‌ترین لایه پوست.

⁵Warm Receptor.

⁶Dermis: لایه میانی پوست که در زیر اپیدرم قرار دارد.

⁷Nociceptor: گیرنده‌های عصبی ویژه‌ای که به محرک‌های بالقوه آسیب‌زا (مانند دماهای شدید، فشار قوی یا مواد شیمیایی مضر) پاسخ داده و احساس درد را ایجاد می‌کنند.

⁸Action Potential: موجی از تغییرات الکتریکی که در طول غشای سلول عصبی حرکت می‌کند و روش اصلی انتقال اطلاعات در سیستم عصبی است.

⁹Reflex: یک پاسخ سریع، خودکار و غیرارادی به یک محرک خاص که در سطح نخاع پردازش می‌شود.

¹⁰Sensory Adaptation: کاهش تدریجی در حساسیت یک گیرنده حسی در برابر یک محرک ثابت و مداوم.

¹¹Capsaicin.

¹²Menthol.