نقشه عارضهنگاری: زبان رمزگشایی زمین
منحنی میزان: خطی که ارتفاع را فریاد میزند
اساس و پایهی هر نقشهی عارضهنگاری، منحنی میزان است. فرض کنید کوهی مثل دماوند را از بالا نگاه کنید. حالا تصور کنید که این کوه را مانند یک کیک تولد، با فواصل کاملاً مساوی و افقی برش دهید. لبهی هر یک از این برشها، اگر از بالا دیده شود، یک خط منحنی بسته خواهد بود که تمام نقاط روی آن، ارتفاع یکسانی از سطح دریا دارند. به این خط، منحنی میزان میگویند. (Contour Line).
برای مثال، روی یک نقشه از منطقهی خودتان، منحنیهای اطراف یک تپه را ببینید. نزدیک قله تپه، این خطوط به شکل حلقههای کوچک و بسته درمیآیند. هر چه از قله دور شویم، حلقهها بزرگتر میشوند و ارتفاع آنها کمتر میشود.
انواع عوارض زمین و زبان منحنیهای میزان
منحنیهای میزان بر اساس شکل عارضهی زمینی، الگوهای مختلفی ایجاد میکنند. با یادگیری این الگوها میتوانید نقشه را مثل یک داستان بخوانید.
| نام عارضه | الگوی منحنی میزان | مثال ملموس |
|---|---|---|
| تپه یا کوه | حلقههای بسته متحدالمرکز. ارتفاع از بیرون به داخل افزایش مییابد. | تپههای پارک جنگلی یا کوههای اطراف شهر |
| دره | خطوط منحنی به شکل حرف V یا U. نوک V به سمت ارتفاع بالاتر است. | مسیر رودخانههای کوچک در دامنه کوه |
| یال (خط الرأس) | خطوط منحنی به شکل U وارونه. نوک U به سمت ارتفاع پایینتر است. | لبهی تیغهای بین دو دره |
| صخره یا پرتگاه | منحنیهای میزان بسیار به هم فشرده و گاهی ادغام شده. | دیوارههای سنگی در اطراف برخی جادههای کوهستانی |
| زمین مسطح (دشت) | منحنیهای میزان بسیار دور از هم یا فقدان آنها در مقیاس نقشه. | زمینهای کشاورزی وسیع |
از نقشه خوانی تا برنامهریزی: کاربردهای نقشه عارضهنگاری در زندگی
این نقشهها فقط برای جغرافیدانان نیستند. کاربردهای عملی آنها را میتوان در بسیاری از فعالیتهای اطرافمان دید:
کوهنوردی و طبیعتگردی: قبل از شروع یک پیادهروی، با نگاه به نقشه میتوانید مسیر را تحلیل کنید. مسیری که منحنیهای میزان در آن فاصلهی زیادی دارند، ملایم و مناسب برای راهپیمایی است. اما اگر منحنیها به هم فشرده باشند، نشاندهندهی شیب تند است و نیاز به آمادگی بدنی بیشتر دارد. همچنین میتوانید قلهها، درههای امن برای استراحت و منابع آب (که معمولاً در پایینترین نقاط درهها هستند) را شناسایی کنید.
ساختوساز و عمران: مهندسان قبل از احداث هر جاده، خط لوله یا ساختمانی، به دقت این نقشهها را مطالعه میکنند. هدف یافتن مسیری است که شیب مناسبی داشته باشد تا هم هزینهی خاکبرداری و خاکریزی کم شود و هم ایمنی پروژه بالا برود. برای مثال، مسیر یک آزادراه در کوهستان را طوری طراحی میکنند که از شیبهای خیلی تند و مناطق پرتگاهی اجتناب کند.
کشاورزی و مدیریت منابع آب: کشاورزان با استفاده از این نقشهها میتوانند جهت جریان آب سطحی را پیشبینی کرده و سیستمهای آبیاری یا زهکشی را بهینه طراحی کنند. زمینهایی با شیب کم برای کشت محصولات مناسبتر هستند.
برنامهریزی شهری: شهرسازان از این نقشهها برای تعیین مناطق مناسب برای توسعهی شهری، مکانیابی پارکها، پیشبینی مسیرهای سیلاب و تعیین چشماندازها استفاده میکنند.
خوانش نقشه: اشتباهات رایج و پرسشهای مهم
پاسخ: خیر، همیشه نشاندهندهی تپه نیست. حلقههای بسته میتوانند یک گودال یا حفره را نیز نشان دهند. راه تشخیص، عدد ارتفاعی نوشته شده روی منحنیهاست. در یک تپه، عدد منحنیهای داخلی بزرگتر از منحنیهای خارجی است (ارتفاع افزایش مییابد). در یک گودال، برعکس است؛ عدد منحنیهای داخلی کوچکتر از منحنیهای خارجی است (ارتفاع کاهش مییابد). گاهی روی منحنیهای مربوط به گودال، علامتهای کوچکی به سمت داخل (هاشور) نیز کشیده میشود.
پاسخ: خیر. دو نقطه روی یک منحنی میزان، ارتفاع یکسانی از سطح دریا دارند (مثلاً هر دو 1200 متر). اما فاصلهی افقی بین آنها میتواند هر مقداری باشد که روی نقشه اندازهگیری شود. این یکی از نکات کلیدی در خواندن نقشه است: منحنی میزان، خط همارتفاع است، نه خط همفاصله.
پاسخ:فاصلهقائم یا فاصلهی ارتفاعی، اختلاف ارتفاع بین دو منحنی میزان مجاور است. این مقدار ثابت در کل نقشه قید میشود. مثلاً ممکن است بنویسد "فاصلهقائم: 10 متر". این یعنی هر خط منحنی با خط بعدی 10 متر اختلاف ارتفاع دارد. پس اگر بین دو نقطه 4 خط منحنی فاصله باشد، اختلاف ارتفاع آن دو نقطه 4 × 10 = 40 متر است.
پاورقی
1منحنی میزان (Contour Line): خطی فرضی روی نقشه که تمام نقاط واقع بر آن دارای ارتفاع یکسانی از یک سطح مبنا (معمولاً سطح دریاهای آزاد) هستند.
2فاصلهقائم (Contour Interval): اختلاف ارتفاع ثابت و انتخابی بین دو منحنی میزان متوالی در یک نقشهی عارضهنگاری خاص. این عدد در حاشیه نقشه نوشته میشود.
عارضهنگاری (Topography): علم مطالعه و نمایش شکل ناهمواریهای سطح زمین و همچنین عوارض مصنوعی و طبیعی موجود بر آن.
شیب (Slope/Gradient): میزان ارتفاعگیری یا فرود یک سطح در فاصلهی افقی معین. روی نقشه از طریق تراکم منحنیهای میزان نشان داده میشود.
