سوختگی: زمانی که گرما، مواد شیمیایی یا برق به پوست حمله میکنند
سوختگی از کجا میآید؟ انواع مختلف آن
سوختگی فقط مربوط به آتش نیست. هر چیزی که بتواند به سلولهای پوست و بافت زیرین آن آسیب بزند، میتواند باعث سوختگی شود. بر اساس آمار، حدود 86% سوختگیها از نوع حرارتی (گرمایی) هستند. اما دو نوع دیگر نیز بسیار مهماند. برای مثال، یک دانشآموز در آزمایشگاه شیمی ممکن است با یک اسید تماس پیدا کند، یا هنگام تعمیر یک وسیله برقی در خانه دچار برقگرفتگی خفیف شود.
| نوع سوختگی | علت شایع | مثال ملموس | ویژگی کلیدی |
|---|---|---|---|
| حرارتی (گرمایی) | تماس با شعله، مایع داغ (مانند آب جوش یا روغن)، بخار یا اجسام داغ | پشت دست زدن به ماهیتابه داغ، برگشتن آب کتری | شایعترین نوع. آسیب معمولاً در محل تماس متمرکز است. |
| شیمیایی | تماس پوست با اسیدهای قوی (جوهر نمک)، بازهای قوی (مانند برخی پاککنندهها) یا مواد خورنده | ریختن مایع باتری ماشین روی دست، پاشیدن مواد سفیدکننده | میتواند حتی پس از قطع تماس ادامه یابد. شستشوی فوری و طولانی ضروری است. |
| الکتریکی | عبور جریان برق از بدن (برق گرفتگی) | دست زدن به سیم لخت، تعمیر پریز بدون قطع برق | آسیب داخلی ممکن است بسیار شدیدتر از آسیب ظاهری پوست باشد. |
چقدر عمیق است؟ درجهبندی سوختگی بر اساس لایههای پوست
پوست ما از لایههای مختلفی تشکیل شده است. میزان نفوذ آسیب، معیار اصلی برای تعیین درجه سوختگی است. این طبقهبندی برای تمام انواع سوختگی (حرارتی، شیمیایی، الکتریکی) کاربرد دارد و به تعیین شدت آسیب کمک میکند.
| درجه سوختگی | عمق آسیب | ظاهر و علائم | زمان بهبودی تقریبی |
|---|---|---|---|
| درجه یک (سطحی) | فقط لایه خارجی پوست (اپیدرم1) | قرمزی، درد، خشکی پوست بدون تاول. نمونه کلاسیک: آفتابسوختگی خفیف | 3 تا 6 روز |
| درجه دو (ضخامت جزئی) | اپیدرم و بخشی از لایه میانی (درم2) | تاولزایی، قرمزی شدید، درد زیاد، سطح مرطوب | 2 تا 3 هفته (بسته به عمق) |
| درجه سه (ضخامت کامل) | تمام لایههای پوست و احتمالاً بافتهای زیرین (چربی، عضله) | سفید، قهوهای یا سیاه شدن پوست، سفت و چرمی شدن، کمدردی یا بیدردی (به دلیل تخریب اعصاب) | طولانی، نیاز به درمان تخصصی و اغلب پیوند پوست |
در لحظه حادثه چه کنیم؟ کمکهای اولیه پایه
واکنش سریع و صحیح در دقیقههای اول پس از سوختگی، میتواند عمق آسیب را کاهش دهد و روند بهبود را تسریع کند. اصل طلایی در همه موارد قطع تماس با عامل آسیبزا و درخواست کمک در صورت جدی بودن است.
برای سوختگیهای حرارتی کوچک (درجه یک و دو محدود):
- خنک کردن: ناحیه سوخته را بلافاصله زیر آب سرد (نه یخ) جاری قرار دهید یا با کمپرس خنک بپوشانید. این کار حدود 10 تا 20 دقیقه ادامه دهید.
- آزاد کردن: اگر لباس روی محل سوختگی است و به پوست نچسبیده، آن را با احتیاط خارج کنید. اگر چسبیده، دور آن را قیچی کنید و قسمت چسبیده را دست نزنید.
- پوشاندن: محل را با یک گاز استریل یا پارچه تمیز و غیرچسبنده بپوشانید.
- پرهیزها: از گذاشتن یخ، خمیردندان، سیبزمینی یا کره روی سوختگی خودداری کنید. این کارها آسیب را بیشتر میکند. همچنین تاولها را نترکانید؛ زیرا این تاولها یک پوشش محافظ طبیعی هستند.
برای سوختگیهای شیمیایی: مهمترین کار شستشوی فراوان با آب است. ماده شیمیایی را از پوست با جریان ملایم و زیاد آب به مدت حداقل 20 دقیقه بشویید. اگر ماده پودری است (مانند آهک)، ابتدا آن را به آرامی بترکانید و سپس بشویید. لباسهای آلوده را در بیاورید.
برای سوختگیهای الکتریکی: اولین و مهمترین قدم قطع جریان برق از طریق فیوز یا کلید اصلی است. اگر ممکن نیست، با استفاده از یک وسیله غیرهادی چوبی یا پلاستیکی خشک، مصدوم را از منبع جریان جدا کنید. هرگز با دست خالی مصدوم برقگرفته را لمس نکنید. حتی اگر سوختگی پوست کوچک به نظر برسد، چون احتمال آسیب داخلی (مثلاً به قلب) وجود دارد، حتماً باید فرد توسط پرسنل پزشکی معاینه شود.
چه زمانی باید فوراً به پزشک مراجعه کنیم؟
شناخت شرایطی که سوختگی از حد یک آسیب کوچک خانگی خارج میشود، بسیار حیاتی است. در مواجهه با هر یک از موارد زیر، کمکهای اولیه اولیه را انجام دهید و بلافاصله با 115 (اورژانس) تماس بگیرید یا به مرکز درمانی مراجعه کنید:
- سوختگی درجه سه (سفید یا زغالی شده، بیحس).
- سوختگی درجه دو که وسعت زیادی دارد یا روی صورت، دستها، پاها، کشاله ران یا مفاصل اصلی قرار گرفته است.
- سوختگی ناشی از برقگرفتگی (حتی اگر ظاهر کوچکی داشته باشد).
- سوختگی شیمیایی عمیق یا وسیع.
- اگر مصدوم مشکل تنفسی دارد یا هوشیاری وی مختل شده است.
- اگر مصدوم کودک خردسال یا فرد مسن است.
اشتباهات رایج و پرسشهای مهم
پاسخ: خیر، این یک اشتباه رایج و خطرناک است. یخ مستقیم میتواند باعث سرمازدگی بافتهای آسیبدیده شود و آسیب را عمیقتر کند. روش صحیح استفاده از آب سرد جاری (مثل آب شیر) یا کمپرس خنک است.
پاسخ: چون جریان برق از داخل بدن عبور میکند و میتواند به اندامهای داخلی مانند قلب، عضلات و اعصاب آسیب برساند. ممکن است ظاهر پوست کمی آسیب دیده باشد، اما قلب دچار بینظمی خطرناک شده باشد. بنابراین هرگونه برقگرفتگی نیاز به معاینه پزشکی دارد.
پاسخ: پوشاندن تاول با یک پانسمان استریل و غیرچسبنده توصیه میشود. این کار از تاول در برابر پارگی و عفونت محافظت میکند، رطوبت لازم برای بهبودی را حفظ میکند و با محافظت از پایانههای عصبی، درد را کاهش میدهد. باز گذاشتن آن خطر آلودگی و عفونت را افزایش میدهد.
پاورقی
1اپیدرم (Epidermis): بیرونیترین و نازکترین لایه پوست که به عنوان اولین سد دفاعی بدن عمل میکند.
2درم (Dermis): لایه میانی و ضخیمتر پوست که حاوی رگهای خونی، اعصاب، فولیکولهای مو و غدد عرق است.
3قاعده ۹ها (Rule of Nines): یک روش سریع و تقریبی برای تخمین درصد سطح بدن فرد بزرگسال که در سوختگیهای وسیع کاربرد دارد.
