مواد خورنده: نابودگران نامرئی در اطراف ما
اسیدها و بازها: دو خانواده اصلی مواد خورنده
بیشتر مواد خورنده یا خاصیت اسیدی دارند یا بازی. برای درک این دو مفهوم، میتوانیم از مقیاس pH استفاده کنیم. این مقیاس از 0 تا 14 است. مواد اسیدی pH کمتر از 7 و مواد بازی (قلیایی) pH بیشتر از 7 دارند. هرچه pH یک اسید به صفر نزدیکتر یا pH یک باز به 14 نزدیکتر باشد، قدرت خوردگی آن بیشتر است.
| ویژگی | اسیدها (pH | بازها (pH > 7) | مثالهای رایج در خانه |
|---|---|---|---|
| مزه (هرگز آزمایش نکنید!) | ترش | تلخ و گس | سرکه (اسید ضعیف)، صابون (باز ضعیف) |
| احساس روی پوست | سوزش فوری و تیز | سوزش چسبنده و لیز | جوهر نمک (اسید قوی)، سفیدکننده (باز قوی) |
| اثر بر فلزات | خوردگی سریع و تولید گاز | خوردگی آهستهتر، اغلب لایهای | اسید باتری ماشین روی فلز، پاککنندههای قلیایی اجاقگاز |
| خطر اصلی برای بدن | سوختگی شیمیایی و تخریب بافت | سوختگی عمیق و حلکردن چربیها و پروتئینها | - |
از آشپزخانه تا گاراژ: کجا با مواد خورنده سروکار داریم؟
شاید فکر کنید مواد خورنده فقط در آزمایشگاههای شیمی یافت میشوند، اما این مواد به طور شگفتانگیزی در خانه، مدرسه و محیط اطراف ما وجود دارند. شناسایی آنها اولین گام برای پیشگیری از حوادث است.
در آشپزخانه و سرویس بهداشتی: پاککنندههای لولهبازکن اغلب دارای سود سوزآور[4] (یک باز قوی) هستند. جوهر نمک[5] (اسید کلریدریک) برای تمیز کردن سطوح سیمانی و از بین بردن جرم استفاده میشود. حتی سفیدکنندههای کلردار نیز خاصیت خورندگی دارند و اگر با اسیدهایی مثل جوهر نمک مخلوط شوند، گاز سمی و خطرناک کلر تولید میکنند.
در گاراژ و کارگاه: اسید موجود در باتری خودرو (اسید سولفوریک[6]) یک خورنده بسیار قوی است که هم برای پوست خطرناک است و هم میتواند روی لباس و بتن سوراخ ایجاد کند. برخی از حلالهای رنگی و پاککنندههای روغن نیز میتوانند خورنده باشند.
یک مثال ساده: اگر نوشابه گازدار (که حاوی اسید فسفریک و کربنیک است) را برای مدتی طولانی روی یک سطح فلزی بریزید، به مرور زمان باعث زنگ زدگی و خوردگی آن میشود. این یک واکنش خوردگی آهسته است.
نحوه صحیح نگهداری و استفاده از مواد خورنده
ایمنی در مرحله اول، یعنی پیشگیری است. با رعایت چند قانون ساده میتوان از اکثر حوادث جلوگیری کرد.
| اقدام | کار درست | کار نادرست |
|---|---|---|
| نگهداری | در ظرف اصلی، درب بسته، در کابینت قفلدار، دور از دسترس کودکان و جدا از مواد غذایی. | انتقال به ظرف نوشابه یا آب معدنی، قرار دادن زیر سینک بدون قفل. |
| حمل و جابجایی | استفاده از ظرفهای دارای دسته، حمل با احتیاط و دور از بدن. | دویدن یا پرتاب کردن ظرف، پر کردن آن بیش از حد. |
| حفاظت فردی | استفاده از دستکش مقاوم (لاتکس یا نیتریل)، عینک محافظ، پیشبند و ماسک در صورت نیاز. | کار کردن با دست خالی و بدون عینک، پوشیدن لباس آستین کوتاه. |
| رقیق کردن | همیشه اسید را به آب اضافه کنید، نه آب را به اسید (به یاد داشته باشید: "اسید رو تو آب بریز، ورود آب به اسید خطرناکتره"). | ریختن آب روی اسید غلیظ (باعث پاشش و گرما میشود). |
| دورریزی | مطالعه برچسب محصول و رعایت دستور محل دفن زبالههای ویژه شیمیایی. | ریختن در سینک آشپزخانه یا فاضلاب توالت. |
اشتباهات رایج و پرسشهای مهم
پاورقی
[1] مواد خورنده (Corrosive Substances): موادی که توانایی تخریب غیرقابل برگشت بافتهای زنده یا سطوح جامد را از طریق واکنش شیمیایی دارند.
[2] اسیدها (Acids): موادی با pH کمتر از 7 که در محلول آبی یون هیدروژن (H⁺) آزاد میکنند.
[3] بازها یا قلیاها (Bases/Alkalis): موادی با pH بیشتر از 7 که در محلول آبی یون هیدروکسید (OH⁻) آزاد میکنند.
[4] سود سوزآور (Sodium Hydroxide - NaOH): یک باز قوی و متداول در صنعت و برخی پاککنندهها.
[5] جوهر نمک (Hydrochloric Acid - HCl): نام رایج اسید کلریدریک، یک اسید قوی معدنی.
[6] اسید سولفوریک (Sulfuric Acid - H₂SO₄): یک اسید معدنی بسیار قوی و خورنده با کاربردهای گسترده صنعتی.
[7] گاز کلر (Chlorine Gas - Cl₂): گازی سمی و محرک با بوی تند که در غلظتهای بالا کشنده است.
