بیقراری عصبی: وقتی صفحه نمایش خاموش میشود!
بیقراری رسانهای چیست و چرا اتفاق میافتد؟
تصور کن ساعتی است که قرار است نتایج یک مسابقه مهم فوتبال اعلام شود، اما اینترنت گوشی تو قطع شده است. چه حسی داری؟ یک بیقراری و نگرانی عجیب، همراه با این سوال که «حالا چی میشه؟» این حالت، نمونهای ساده از «بیقراری ناشی از قطع رسانه»1 است. مغز ما به دریافت مداوم اطلاعات و سرگرمی از طریق صفحات نمایش عادت کرده است. وقتی این جریان قطع میشود، مانند یک رانندهای میشویم که ناگهان ترمز کرده و احساس میکنیم چیزی را از دست دادهایم.
دلیل اصلی این است که استفاده از رسانهها، به ویژه شبکههای اجتماعی، در مغز ما باعث ترشح مادهای به نام دوپامین2 میشود که احساس لذت و پاداش ایجاد میکند. قطع ناگهانی این منبع لذت، بدن را دچار سردرگمی و عصبیبودن میکند.
علائم و نشانههای فیزیکی و ذهنی
این بیقراری فقط یک احساس درونی نیست. علائم مختلفی دارد که ممکن است آنها را در خود یا دوستانت دیده باشی:
| دستهبندی | علائم رایج | مثال ملموس |
|---|---|---|
| علائم ذهنی (احساسات) | اضطراب، بیحوصلگی، حس از دست دادن فرصت، حواسپرتی | چک کردن مکرر گوشی حتی با علم به قطعی اینترنت |
| علائم فیزیکی (بدن) | بیقراری دستها، افزایش ضربان قلب، کلافگی | ضربه زدن با انگشتان روی میز یا تکان دادن پا |
| علائم رفتاری | برخورد تند با اطرافیان، تلاش بیوقف برای اتصال | جر و بحث به خاطر قطع بودن وایفای خانه |
یک آزمایش ساده: روزی بدون پیامرسان
برای درک بهتر این موضوع، یک آزمایش عملی پیشنهاد میکنم. یک روز خاص (مثلاً جمعه) را انتخاب کن و استفاده از یک برنامه پیامرسان محبوبت (مثل تلگرام یا ایتا) را به طور کامل قطع کن. از صبح تا شب سراغ آن نرو. احساساتت را در سه مرحله یادداشت کن:
ساعت اول: احتمالاً حس کنجکاوی و بیقراری زیادی داری. «حالا دوستم چی فرستاده؟» «گروه کلاسی چه خبر شده؟»
ساعت چهارم: ممکن است کمی بیحوصله شوی و برای پر کردن وقت، به سمت تلویزیون یا بازی آفلاین بروی.
پایان روز: بسیاری از افراد پس از این تجربه گزارش میدهند که علاوه بر بیقراری اولیه، در ساعات پایانی کمی آرامش نیز حس کردهاند. انگار از یک فشار نامرئی رها شدهاند. این آزمایش به تو نشان میدهد که مغز چقدر سریع به محرکها عادت میکند و قطع آن چقدر میتواند تاثیرگذار باشد.
چگونه با این بیقراری مقابله کنیم؟ (راهکارهای عملی)
خبر خوب این است که میتوان این حالت را مدیریت کرد. راهحل، حذف کامل رسانه نیست، بلکه ایجاد تعادل است.
| راهکار | توضیح | اثربخشی |
|---|---|---|
| جایگزینسازی | وقتی گوشی را کنار میگذاری، بلافاصله یک فعالیت لذتبخش دیگر مثل کتاب خواندن، گوش دادن به موسیقی یا قدم زدن شروع کن. | عالی |
| زمانبندی مشخص | برای استفاده از شبکههای اجتماعی زمانهای مشخصی (مثلاً فقط ساعت 8-9 شب) تعیین کن و در باقی ساعات، نوتیفیکیشنها را بیصدا کن. | عالی |
| آگاهی از مکانیسم | هنگام بیقراری به خودت یادآوری کن که این فقط یک واکنش شیمیایی در مغزت به نام ترشح دوپامین است و خطر واقعی وجود ندارد. | متوسط |
| تمرین تدریجی | قطع ارتباط را از زمانهای کوتاه (مثلاً 30 دقیقه) شروع کن و به تدریج آن را افزایش بده. | عالی |
پرسشهای رایج و پاسخ آنها
خیر. اگرچه نوجوانان به دلیل استفاده بیشتر و نقش پررنگ رسانه در زندگی اجتماعیشان ممکن است این حالت را شدیدتر تجربه کنند، اما بزرگسالان نیز به آن دچار میشوند. پدر یا مادری که نگران اخبار است یا فردی که کسب و کارش به شبکههای اجتماعی وابسته است، قطعاً در صورت قطع دسترسی دچار اضطراب میشود.
اولاً نگران نباش، این نشانهای از قدرت تو برای تغییر است که متوجه مسئله شدهای. اگر احساس میکنی این حالت روی خواب، غذا خوردن یا روابطت با خانواده و دوستان تاثیر منفی شدیدی گذاشته، بهترین کار صحبت کردن با یک فرد بزرگسال قابل اعتماد (مانند والدین، مشاور مدرسه یا یک روانشناس) است. آنها میتوانند راهنماییهای تخصصیتری به تو بدهند.
به طور کلی، پلتفرمهایی که بر اساس «فیلم کوتاه» و «اسکرول بیپایان» طراحی شدهاند (مانند برخی برنامههای اشتراک ویدیو)، ممکن است وابستگی و در نتیجه بیقراری قویتری ایجاد کنند. زیرا مغز را در یک چرخه سریع دریافت پاداش قرار میدهند و قطع آن چرخه سختتر است.
پاورقی
1بیقراری ناشی از قطع رسانه (Media Disconnection Anxiety): حالت ناخوشایند روانی و فیزیکی که هنگام عدم دسترسی به رسانههای دیجیتال یا شبکههای اجتماعی مورد علاقه فرد رخ میدهد.
2دوپامین (Dopamine): یک ماده شیمیایی در مغز که نقش مهمی در ایجاد احساس لذت، پاداش و انگیزه دارد. فعالیتهایی مانند دریافت لایک یا پیام جدید میتوانند ترشح آن را تحریک کنند.
