نشانههای اعتیاد رسانهای: وقتی صفحهها زندگی را در خود میبلعند
چهار ستون اصلی اعتیاد رسانهای
اعتیاد رسانهای مانند یک ساختمان است که روی چند پایهٔ اصلی استوار است. اگر این پایهها را بشناسیم، راحتتر میتوانیم تشخیص دهیم که آیا خودمان یا اطرافیانمان درگیر آن شدهایم یا خیر. این چهار پایه اصلی عبارتند از:
| نشانه | توضیح | مثال ملموس |
|---|---|---|
| بیمیلی به فعالیت بدنی | کاهش شدید انگیزه برای حرکت، ورزش یا حتی انجام کارهای سادهٔ روزمره به دلیل جذابیت بیشتر محتوای دیجیتال. | «علی که همیشه فوتبال دوست داشت، حالا حتی برای پیادهروی کوتاه در پارک محله هم حوصله ندارد. ترجیح میدهد تمام بعدازظهر را در خانه، در حال تماشای ویدیوهای کوتاه بگذراند.» |
| اختلال در خواب (بیخوابی) | نور آبی صفحات نمایش، مغز را فریب میدهد و ترشح هورمون ملاتونین2 که مسئول خواب است، مختل میشود. | «سارا هر شب با قول «فقط پنج دقیقه دیگر» تلفنش را برمیدارد، اما ناگهان ساعت 2 نیمهشب میشود و او هنوز در حال پیمایش3 بیهدف در شبکههای اجتماعی است.» |
| از دست دادن کنترل زمان | ناتوانی در مدیریت مدت زمان استفاده از رسانه. شما قصد دارید 15 دقیقه وقت بگذارید، اما 2 ساعت از وقتتان از دست میرود. | «حسام تصمیم گرفت یک قسمت از سریال مورد علاقهاش را ببیند و سپس درس بخواند. اما جاذبهٔ «قسمت بعدی» آنقدر قوی بود که او کل فصل را یکنفس تماشا کرد و فرصت مطالعه از دست رفت.» |
| وابستگی عاطفی | احساس اضطراب، بیقراری یا خلأ زمانی که به رسانه دسترسی ندارید. گویی بخشی از وجودتان جدا شده است. | «وقتی باتری تلفن همراه مریم تمام میشود یا اینترنت قطع میگردد، او به شدت عصبی و بیحوصله میشود، انگار ارتباطش با جهان قطع شده است.» |
اعتیاد رسانهای چگونه بر مغز و بدن تأثیر میگذارد؟
وقتی کاری لذتبخش انجام میدهیم (مثل خوردن شکلات یا دریافت لایک در اینستاگرام)، مغز مادهای به نام دوپامین4 ترشح میکند. این ماده باعث احساس لذت و رضایت میشود. رسانههای دیجیتال، به ویژه شبکههای اجتماعی و بازیها، طوری طراحی شدهاند که مدام این ترشح دوپامین را تحریک کنند.
این چرخه اگر کنترل نشود، میتواند به اعتیاد تبدیل شود. مغز عادت میکند که برای دریافت لذت، همیشه به سراغ همان محرک (تلفن همراه) برود و به تدریج از فعالیتهای لذتبخش دیگر (مانند ورزش، کتاب خواندن، صحبت رودررو) غفلت کند.
مثال: فرض کنید هر بار که یک ویدیوی طنز میبینید یا در یک بازی برنده میشوید، مغزتان مقدار کمی دوپامین دریافت میکند. حالا اگر این کار را صدها بار در روز تکرار کنید، مغزتان تنها از این راه انتظار لذت دارد. بنابراین، وقتی پیشنهاد فوتبال بازی کردن با دوستان را میشنوید، ممکن است به نظرتان کسلکننده بیاید، زیرا برای دریافت همان میزان دوپامین، باید انرژی جسمی بیشتری صرف کنید!
یک آزمایش عملی: چکآپ رابطه خود با رسانه
برای اینکه بفهمید آیا نشانههای اعتیاد رسانهای در شما وجود دارد یا نه، میتوانید این آزمایش سادهٔ یک هفتهای را انجام دهید:
هفته اول (مشاهده): مثل همیشه از رسانهها استفاده کنید، اما یک دفترچه بردارید و هر روز این موارد را یادداشت کنید:
-
1. کل زمان روزانه استفاده از تلفن همراه (با کمک برنامه «دیجیتال ول بیینگ»5).
-
2. تعداد دفعاتی که تلفن را بدون دلیل خاص چک میکنید.
-
3. حالات روحیتان وقتی تلفن همراه نیست (آرام یا بیقرار؟).
هفته دوم (اقدام): سعی کنید این سه تغییر کوچک را ایجاد کنید:
-
1. یک ساعت قبل از خواب، تلفن همراه را در حالت «عدم مزاحمت»6 قرار دهید و آن را خارج از اتاق خواب بگذارید.
-
2. برای استفاده از شبکههای اجتماعی، زمانبندی مشخص تعیین کنید (مثلاً فقط 30 دقیقه بعد از ناهار).
-
3. یک فعالیت فیزیکی ساده را جایگزین یک عادت رسانهای کنید (مثلاً به جای 15 دقیقه اسکرول در تلفن، 15 دقیقه پیادهروی کنید).
در پایان هفته دوم، احساسات و بازدهی خود را با هفته اول مقایسه کنید. احتمالاً متوجه بهبود خواب، مدیریت بهتر زمان و کاهش احساس وابستگی خواهید شد.
پرسشهای مهم و اشتباهات رایج
پاسخ: خیر. کلید تشخیص، «اختلال در عملکرد» است. اگر استفاده زیاد از رسانه باعث شود تکالیف مدرسه انجام نشود، رابطه با خانواده و دوستان آسیب ببیند، سلامتی به خطر بیفتد یا فرد نتواند زمانی را که قصد داشته مدیریت کند، آنگاه میتوان به وجود اعتیاد مشکوک شد. استفاده طولانی برای کار یا تحقیق لزوماً اعتیاد نیست.
پاسخ: خیر، این یک اشتباه رایج و ناکارآمد است. در دنیای امروز، قطع کامل دسترسی غیرممکن و حتی ناسالم است. راهکار مؤثر، «مدیریت و تعادل» است نه محرومیت کامل. استفاده از تایمر، غیرفعال کردن اعلانهای غیرضروری و طراحی «مناطق عاری از تلفن» (مثل میز شام یا اتاق خواب) بسیار مفیدتر است.
پاسخ: بله، قطعاً. بازیهای ویدیویی با طراحی جذاب، سیستمهای پاداش فوری و رقابت آنلاین، میتوانند قویترین محرکها برای ایجاد وابستگی باشند. نشانههایی مثل بیخوابی برای تکمیل مراحل بازی، بیمیلی به فعالیتهای دیگر و عصبانیت شدید هنگام قطع بازی، همگی هشداردهنده هستند.
پاورقی
1 اعتیاد رسانهای (Media Addiction): وابستگی رفتاری و روانی شدید به استفاده از پلتفرمهای دیجیتال مانند شبکههای اجتماعی، بازیهای ویدیویی و محتوای ویدیویی آنلاین، به گونهای که بر زندگی روزمره تأثیر منفی بگذارد.
2 ملاتونین (Melatonin): هورمونی که در مغز ترشح میشود و چرخه خواب و بیداری را تنظیم میکند. نور آبی صفحههای نمایش میتواند تولید آن را سرکوب کند.
3 پیمایش یا اسکرول (Scrolling): عمل کشیدن انگشت روی صفحه نمایش برای حرکت در محتوای طولانی (مانند صفحه اینستاگرام یا توییتر).
4 دوپامین (Dopamine): یک ماده شیمیایی (ناقل عصبی) در مغز که نقش کلیدی در ایجاد احساس لذت، انگیزه و پاداش دارد.
5 دیجیتال ول بیینگ (Digital Wellbeing): یک اصطلاح برای توصیف تلاش در جهت داشتن رابطهای سالم و متعادل با فناوری. همچنین نام یک ابزار در تلفنهای اندرویدی است که آمار استفاده از تلفن را نشان میدهد.
6 حالت عدم مزاحمت (Do Not Disturb - DND): یک تنظیم در تلفن همراه که تمام اعلانها و تماسها (به جز موارد اضطراری) را ساکت میکند.
