بازنشر اطلاعات: داستان جریان خبر در شبکههای اجتماعی و پیامرسانها
بازنشر اطلاعات چیست و چگونه کار میکند؟
تصور کنید معلم کلاس دهم یک اطلاعیه مهم درباره اردوی علمی روی کاغذ می نویسد و به دست یک دانشآموز میدهد. آن دانشآموز از روی آن یک کپی[3] میگیرد و به دوست خود میدهد، آن دوست هم کپی دیگری میگیرد و این کار ادامه پیدا میکند. بعد از مدتی، همه دانشآموزان مدرسه آن اطلاعیه را دارند. این دقیقاً همان چیزی است که در فضای مجازی و با سرعتی باورنکردنی اتفاق میافتد. شما یک پست اینستاگرامی، یک توییت یا یک خبر را در گروه خانواده واتساپ میبینید و با فشردن دکمهی Forward یا Retweet، آن را برای دیگران میفرستید. به این عمل ساده «بازنشر» میگویند.
| نوع محتوا | توضیح | مثال ملموس |
|---|---|---|
| خبر فوری | اخبار درباره رویدادهای مهم اجتماعی، ورزشی یا طبیعی. | خبر تعطیلی ناگهانی مدرسه به دلیل بارش برف که در گروه کلاس سریع دستبهدست میشود. |
| شایعه یا خبر جعلی | محتوای نادرست که عمداً یا سهواً به عنوان خبر واقعی پخش میشود. | پیامی که ادعا میکند یک محصول غذایی خاص باعث بیماری خطرناکی شده، بدون اینکه منبع معتبری داشته باشد. |
| محتواهای احساسی | عکس، ویدیو یا متنی که احساسات شدید مانند خشم، شادی یا غم را برمیانگیزد. | کلیپ طنزی درباره سختیهای امتحانات نهایی که همه دانشآموزان آن را برای هم میفرستند. |
| اطلاعات مفید (How-To) | راهنما، نکته آموزشی یا روش انجام کاری. | اینفوگرافیک[4] روش صحیح شستن دستها که در آغاز همهگیری یک بیماری، بسیار بازنشر شد. |
چه چیزی ما را وادار به فشردن دکمه «ارسال مجدد» میکند؟
همه ما گاهی بدون فکر کردن، یک مطلب را بازنشر میکنیم. اما انگیزههای پشت این کار چیست؟ میتوان این انگیزهها را به چند دسته تقسیم کرد:
۱. احساس تعلق و مشارکت: وقتی یک خبر مهم ورزشی را برای دوست طرفدار همان تیم میفرستیم، احساس میکنیم بخشی از یک جامعه هستیم و در شادی یا ناراحتی جمع سهیمیم.
۲. هشدار دادن یا کمک: مانند بازنشر آدرس و مشخصات یک فرد گمشده یا هشدار درباره یک کلاهبرداری تلفنی جدید. در این حالت، قصد ما مفید بودن است.
۳. نشان دادن هویت: ما با بازنشر مطالبی که به آنها باور داریم یا آنها را دوست داریم (مثل یک نقل قول انگیزشی، یک موضعگیری اجتماعی یا یک شوخی خاص)، در واقع داریم به دیگران میگوییم «من این هستم».
۴. پر کردن خلأ اطلاعاتی: گاهی یک خبر آنقدر سریع پخش میشود که ما برای جلوگیری از عقب ماندن، حتی بدون بررسی، آن را منتشر میکنیم تا بگوییم «من هم این خبر را دیدهام».
یک بازی گروهی به نام «شایعه»: آزمایشی از محیط خودمان
حتماً در اردوهای مدرسه بازی «شایعه»[5] را انجام دادهاید. یک جمله به گوش اولی میرسد و او آن را در گوش دومی زمزمه میکند و این زنجیره ادامه پیدا میکند. جملهای که نفر آخر میگوید، معمولاً کاملاً با جمله اول متفاوت است! این بازی ساده، بهترین مثال برای فهم تحریف اطلاعات در فرآیند بازنشر است. در فضای مجازی هم هر بار که کاربری یک خبر را بازنشر میکند، ممکن است برای جذابتر کردن آن، قسمتی را کم کند، تفسیر شخصی خود را به آن اضافه کند یا تیتر را عوض کند. پس نتیجه میگیریم: هرچه زنجیره بازنشر طولانیتر باشد، احتمال تغییر و تحریف خبر بیشتر میشود.
تأثیرات مثبت و منفی بازنشر بر جامعه ما
بازنشر مانند یک ابزار است؛ هم میتواند سازنده باشد و هم مخرب. تأثیر آن بستگی به نوع محتوا و نیت ما دارد.
| تأثیرات مثبت (سازنده) | تأثیرات منفی (مخرب) |
|---|---|
| آگاهیبخشی سریع: مانند هشدارهای بهداشتی یا اطلاعرسانی درباره فرصتهای تحصیلی.
مفید
|
انتشار شایعه و ترس: ایجاد نگرانی بیدلیل در جامعه، مانند شایعات درباره کمبود مواد غذایی.
خطرناک
|
| همبستگی اجتماعی: بسیج کمک برای آسیبدیدگان یک سیل یا حادثه از طریق بازنشر درخواست کمک. | تضییع حق افراد: انتشار تصاویر یا اطلاعات شخصی دیگران بدون رضایت آنها (زیرا بازنشر هم نوعی انتشار است). |
| حمایت از کسبوکارهای کوچک: معرفی یک مغازه یا محصول محلی خوب به دوستان و آشنایان. | کاهش اعتماد عمومی: وقتی مردم بارها با اخبار جعلی مواجه میشوند، به تدریج به هیچ خبری اعتماد نمیکنند. |
کاربر هوشمند باشیم: چهار گام ساده قبل از بازنشر
برای اینکه قربانی یا عامل انتشار اطلاعات نادرست نباشیم، کافی است قبل از فشردن دکمه ارسال، این چهار سوال ساده را از خودمان بپرسیم:
۱. منبع چیست؟ آیا این خبر از یک رسانه معتبر (مثل سایت خبری شناخته شده یا حساب رسمی یک نهاد) آمده، یا فقط یک پیام ناشناس در یک گروه است؟
۲. آیا منطقی به نظر میرسد؟ گاهی با کمی فکر کردن متوجه غیرمنطقی بودن یک ادعا میشویم. مثلاً ادعای یک درمان معجزهآسا برای یک بیماری پیچیده را باید با شک بررسی کرد.
۳. تاریخ دارد؟ خیلی از اخبار قدیمی هستند و به عنوان خبر جدید دستبهدست میشوند. همیشه به تاریخ انتشار دقت کنید.
۴. چرا دارم این را میفرستم؟ هدف من از بازنشر این مطلب چیست؟ آیا واقعاً مفید است یا فقط میخواهم توجه دیگران را جلب کنم؟
اشتباهات رایج و پرسشهای مهم
پاسخ: خیر. حتی قابلاعتمادترین دوستان نیز ممکن است گمراه شده باشند یا خودشان مطلب را از منبعی نامعتبر دریافت کرده باشند. اعتماد به فرستنده، جای بررسی خود مطلب را نمیگیرد. همیشه اصل «مشاهده منبع اصلی» را رعایت کنید.
پاسخ: حتی در گروههای خصوصی نیز بازنشر اخبار جعلی مضر است. اولاً باعث گمراهی نزدیکان شما میشود. ثانیاً آنها ممکن است آن خبر را دوباره برای گروههای دیگر خود بفرستند و زنجیره انتشار خبر نادرست از خانواده شما شروع شود. مسئولیتپذیری در فضای مجازی از حلقههای نزدیک آغاز میشود.
پاسخ: طراحی بسیاری از این اخبار به گونهای است که احساسات شدید (مانند ترس یا خشم) را هدف میگیرند. هنگامی که احساسات ما به شدت تحریک شود، بخش منطقی مغز ما ضعیفتر عمل میکند و ما تمایل بیشتری داریم که بدون تامل، مطلب را به اشتراک بگذاریم. تولیدکنندگان اخبار جعلی از این ضعف روانشناختی به خوبی آگاه هستند.
پاورقی
[1]بازنشر (Reshare/Repost): عمل دوباره به اشتراک گذاشتن یک محتوای دیجیتال (پست، خبر، ویدیو) که توسط کاربری دیگر ایجاد شده است. معادل انگلیسی: Resharing/Reposting.
[2]اخبار جعلی (Fake News): اطلاعات نادرست یا گمراهکنندهای که به شکل خبر ارائه میشود. معادل انگلیسی: Fake News.
[3]کپی (Copy): رونوشت یا تکثیر یک چیز. در اینجا به معنای ایجاد یک نسخه دیجیتال مشابه است. معادل انگلیسی: Copy.
[4]اینفوگرافیک (Infographic): یک تصویر یا نمودار که اطلاعات یا دادهها را به شکلی خلاصه، واضح و تصویری نمایش میدهد. معادل انگلیسی: Infographic.
[5]بازی شایعه (Rumor Game/Whisper Challenge): یک بازی گروهی که در آن یک پیام به صورت زمزمهای در زنجیرهای از افراد منتقل میشود تا تغییرات آن بررسی شود. معادل انگلیسی: Rumor Game/Chinese Whisper.
[6]ضعف (Weakness): نقطه آسیبپذیر. معادل انگلیسی: Weakness.
