مسئولیت رسانهای: تعهد اخلاقی و اجتماعی در تولید و انتشار محتوا
پایههای اصلی مسئولیت رسانهای چیست؟
رسانهها، چه یک شبکهی تلویزیونی بزرگ باشد و چه یک صفحهی شخصی در اینستاگرام، قدرت تأثیرگذاری زیادی دارند. بنابراین، باید در قبال این قدرت، مسئولیت پذیرفته و بر اساس چند اصل کلیدی عمل کنند. این اصول مانند یک چراغ راهنما برای تولیدکنندگان محتوا عمل میکنند.
| اصل کلیدی | معنی و مفهوم | مثال ملموس |
|---|---|---|
| راستیآزمایی و صحت1 | اطمینان از درست و واقعی بودن اطلاعات قبل از انتشار. | قبل از فرستادن یک خبر دربارهی تصادف از چند منبع معتبر (مثل پلیس راهور) مطمئن شویم. انتشار یک شایعهی درمانی نادرست دربارهی کرونا میتواند خطرناک باشد. |
| بیطرفی و انصاف | ارائهی همهی جنبههای یک ماجرا، بدون جانبداری از یک شخص یا گروه خاص. | در گزارش یک درگیری بین دو گروه از دانشآموزان در مدرسه، به حرف هر دو طرف گوش داده و هر دو دیدگاه را منعکس کنیم، نه فقط دیدگاه دوستان خودمان. |
| احترام به حریم خصوصی2 | عدم افشای اطلاعات شخصی افراد بدون رضایت آنها. | انتشار عکس یا فیلم یک همکلاسی در حال گریه، بدون اجازهی او، حتی اگر موقعیت خندهداری باشد، کار درستی نیست. |
| حفظ کرامت انسانی | پرهیز از توهین، تمسخر، یا تحقیر افراد یا گروههای مختلف در محتوا. | ساختن یا فرستادن میم3هایی که یک قومیت یا افراد دارای معلولیت را مسخره میکند، نقض این اصل است. |
| توجه به پیامدهای اجتماعی | پیشبینی تأثیر محتوا بر افکار و رفتار مخاطبان، به ویژه نوجوانان. | انتشار مکرر محتوایی که خشونت یا خودزنی را قهرمانانه نشان میدهد، میتواند برای افراد آسیبپذیر الگوی خطرناکی باشد. |
مسئولیت ما در شبکههای اجتماعی چگونه است؟
شبکههای اجتماعی مانند اینستاگرام، تلگرام و روبیکا، ما را به تولیدکننده و ناشر محتوا تبدیل کردهاند. پس مسئولیت ما نیز به عنوان یک شهروند دیجیتال4 آغاز میشود. فرض کنید در یک گروه کلاسی، فیلمی از دعوای دو نفر خارج از مدرسه فرستاده میشود.
- انتخاب شما چیست؟ آیا بدون فکر آن را فوروارد میکنید؟ یا ابتدا چند سؤال از خود میپرسید: منبع این فیلم کجاست؟ آیا تمام ماجرا را نشان میدهد؟ انتشار آن چه فایدهای دارد؟ ممکن است به کسی آسیب بزند؟
- یک عمل مسئولانه: میتوانید به جای فوروارد، به مدیر گروه پیام بدهید و بگویید: «این فیلم ممکن است واقعیت را کامل نشان ندهد و انتشارش فقط اضطراب ایجاد میکند، بهتر است آن را پاک کنیم.» این یک عمل اخلاقی و مسئولانه است.
یک مثال دیگر: ساخت یک استوری برای تبلیغ یک کالا. اگر آن کالا را خودمان امتحان نکردهایم یا از کیفیت واقعی آن مطمئن نیستیم، تبلیغ آن خلاف صداقت است و ممکن است به دوستانمان ضرر مالی برساند.
جلوگیری از آسیب: نقش محتوای مسئولانه در سلامت روان
محتوای نامناسب میتواند مانند یک آلودگی برای ذهن باشد. محتوای حاوی اخبار جعلی5 باعث ترس و اضطراب میشود. مقایسهی ظاهر خود با زندگی ایدهآل و اغلب غیرواقعی اینفلوئنسرها6، میتواند باعث کاهش اعتماد به نفس و افسردگی شود. در اینجا، مسئولیت رسانهای به معنای تولید محتوای امیدبخش، واقعبینانه و حاوی پیام مثبت است.
مثال: به جای انتشار مداوم اخبار منفی، یک رسانه میتواند داستان افراد نیکوکاری که در محله کمک میکنند را روایت کند. یک کاربر معمولی هم میتواند به جای اشتراک گذاری مطالب ناامیدکننده، یک ویدیوی کوتاه از یک موفقیت کوچک شخصی (مثل یادگیری یک مهارت جدید) را منتشر کند که برای دیگران انگیزهبخش باشد.
پرسشهای مهم و اشتباهات رایج
پاسخ: بله، قطعاً. هر فردی که محتوایی (متن، عکس، فیلم) تولید یا منتشر میکند، یک ناشر کوچک محسوب میشود. وقتی شما یک مطلب را در گروه یا صفحهی خود بازنشر میکنید، در قبال صحت و تأثیر آن مسئول هستید. مسئولیت رسانهای از کوچکترین واحدها شروع میشود.
پاسخ: نه لزوماً. آزادی بیان به معنای حق ابراز نظر است، اما این حق همراه با مسئولیت است. مثلاً کسی حق ندارد در سینما فریاد "آتش" بزند و باعث وحشت و آسیبدیدگی مردم شود. به همین ترتیب، انتشار شایعهای که باعث هراس عمومی یا آسیب به آبروی یک فرد بیگناه میشود، سوءاستفاده از آزادی بیان است، نه استفادهی درست از آن. مسئولیت رسانهای به دنبال ایجاد تعادل بین این دو است.
پاسخ: یک اشتباه رایج، باور کردن و انتشار مطالب فقط به دلیل جذاب بودن تیتر یا تعداد زیاد لایک و بازدید است. محتوای جعلی و شایعات اغلب با تیترهای هیجانانگیز طراحی میشوند تا سریع پخش شوند. مسئولیت ما این است که فریب این تیترها را نخوریم و قبل از بازنشر، کمی وقت بگذاریم و از منابع معتبر (مثل سایتهای خبری رسمی) صحت آن را بررسی کنیم.
پاورقی
1راستیآزمایی (Fact-Checking): فرآیند بررسی و تأیید صحت ادعاها و اطلاعات قبل از انتشار. معادل انگلیسی: Fact-Checking.
2حریم خصوصی (Privacy): حق یک فرد برای کنترل کردن اطلاعات شخصی خود و چگونگی جمعآوری و استفاده از آن توسط دیگران. معادل انگلیسی: Privacy.
3میم (Meme): یک ایده، رفتار یا سبک که از شخصی به شخص دیگر در درون یک فرهنگ منتقل میشود و اغلب در قالب یک تصویر یا ویدیوی طنز در اینترنت پخش میشود. معادل انگلیسی: Meme.
4شهروند دیجیتال (Digital Citizen): فردی که با استفاده از فناوری اطلاعات و ارتباطات (ICT)، شهروندی مسئول و مشارکتکننده در جامعه است. معادل انگلیسی: Digital Citizen.
5اخبار جعلی (Fake News): اطلاعات نادرست یا گمراهکنندهای که به عنوان خبر واقعی ارائه میشود. معادل انگلیسی: Fake News.
6اینفلوئنسر (Influencer): فردی که به دلیل تخصص، شهرت یا موقعیت خود در یک حوزه خاص، توانایی تأثیرگذاری بر تصمیمگیری یا نظرات دیگران را دارد. معادل انگلیسی: Influencer.
