اخبار جعلی: از تشخیص تا مقابله
اخبار جعلی چیست و چرا ساخته میشود؟
تعریف پایه اخبار جعلی فقط یک دروغ ساده نیست. این مفهوم طیفی از اطلاعات نادرست را شامل میشود که با اهداف مختلفی تولید و منتشر میگردند. در یک سوی این طیف، اطلاعات نادرستی[1] قرار دارد که فرد به اشتباه آن را باور کرده و بدون قصد بد، پخش میکند. در سوی دیگر، اطلاعات فریبنده[2] قرار دارد که کاملاً عمدی و با هدف گمراه کردن، آسیب زدن یا تحت تأثیر قرار دادن افکار عمومی ساخته میشود.
مثلاً تصور کنید یکی از همکلاسیهایتان در گروه مدرسه یک پیام صوتی دربارهٔ تعطیلی غیرمنتظرهٔ هفتهٔ آینده مدرسه به اشتراک میگذارد. او ممکن است خودش این خبر را از جایی شنیده و با نیت خوب آن را برای بقیه فرستاده باشد. این یک نمونه از انتشار اطلاعات نادرست است. اما اگر شخص یا گروهی عمداً یک وبسایت مشابه سایت آموزش و پرورش منطقه بسازد و در آن تاریخ تعطیلات جعلی را منتشر کند تا بین دانشآموزان و اولیا سردرگمی ایجاد کند، این کار یک نمونه از اطلاعات فریبنده خواهد بود.
| هدف اصلی | توضیح و مثال ملموس | انگیزه |
|---|---|---|
| سود مالی | ساخت خبر جنجالی دربارهٔ یک "رژیم لاغری معجزهآور" با نمک صورتی برای هدایت افراد به سایت فروش محصول. یا انتشار شایعه دروغین دربارهٔ شارژ شدن پول توسط یک شرکت بزرگ فناوری به ازای اشتراک گذاری یک پست خاص. | درآمد از تبلیغات یا فروش محصول |
| نفوذ و قدرت سیاسی | انتشار ادعای جعلی دربارهٔ تقلب در انتخابات یک کشور دیگر برای بیثبات کردن اوضاع، یا ساخت خبر دربارهٔ حمایت یک رهبر مذهبی از یک کاندیدای خاص. | تغییر نظرات مردم و نتیجهگیریهای سیاسی |
| شوخی و سرگرمی | سایتهای طنز خبری که خبرهای غیرواقعی اما خندهدار منتشر میکنند (مثل خبر سفر رئیسجمهور سابق آمریکا روی گوزن!). مشکل زمانی پیش میآید که برخی افراد این مطالب طنز را به اشتباه جدی بگیرند. | سرگرمی، بدون قصد اولیهٔ آسیب |
| انتشار سهوی | یک والد نگران که یک پیام هشداردهنده اما نادرست دربارهٔ سلامت را، تنها به این دلیل که "شاید حقیقت داشته باشد"، برای همهٔ دوستانش فوروارد میکند. | نگرانی و احساس مسئولیت، اما بدون بررسی |
شناسایی اخبار جعلی: راهنمای عملی برای نوجوانان
حالا که با انگیزهها آشنا شدیم، باید یاد بگیریم چگونه این اخبار را در دنیای آنلاین شناسایی کنیم. فرض کنید در شبکههای اجتماعی با این خبر مواجه میشوید: "دانشمندان ثابت کردهاند خوردن یک مادهٔ غذایی خاص باعث تقویت حافظه برای امتحانات میشود!" قبل از باور یا اشتراکگذاری، این مراحل را طی کنید:
۱. بررسی کارهای قبلی: سریع در گوگل جستجو کنید که آیا سایتهای معتبر راستیآزمایی (مثل Snopes) قبلاً این ادعا را بررسی کردهاند؟ شاید کسی زحمت این کار را کشیده باشد.
۲. رفتن به منبع اصلی: منبع این خبر کجاست؟ آیا لینک به یک مقالهٔ علمی معتبر میدهد یا فقط به یک صفحهٔ بینام و نشان در اینترنت اشاره میکند؟ همیشه سعی کنید به اصل مطلب برسید.
۳. خواندن جانبی (افقی): دربارهٔ منبع این خبر بخوانید. اگر خبر از یک وبلاگ ناشناس است، بقیه در اینترنت در مورد آن وبلاگ چه میگویند؟ آیا قابل اعتماد است؟
۴. بازگشت دایرهوار: اگر در این بررسیها گم شدید یا به نتیجه نرسیدید، عقب برگردید و با کلمات کلیدی جدید دوباره جستجو کنید. مسیر جدیدی را امتحان کنید.
عادت: احساسات خود را بررسی کنید. تولیدکنندگان اخبار جعلی عمداً تیترهایی میزنند که احساسات شدیدی مثل ترس، خشم یا هیجان را برانگیزد. اگر یک خبر بلافاصله شما را عصبانی یا بسیار هیجانزده کرد، یک نفس عمیق بکشید. این احساس قوی میتواند یک پرچم قرمز هشدار باشد. از خود بپرسید: «آیا این خبر میخواهد مرا وادار به کلیک یا اشتراک فوری کند؟»
اشتباهات رایج و پرسشهای مهم
خیر. افراد مشهور، اینفلوئنسرها و حتی کانالهای پرطرفدار هم ممکن است گاهی به دلیل عدم بررسی، تحت تأثیر قرار گرفتن، یا حتی اهداف شخصی، اطلاعات نادرست را بازنشر کنند. همیشه خودتان منبع اصلی را چک کنید، حتی اگر خبر را از یک صفحهٔ "تیکآبی" دیده باشید.
هوش مصنوعی ساخت محتوای جعلی قانعکننده (مثل عکسها، ویدیوهای «جعل عمیق»[3] یا حتی متنهای خبری) را بسیار آسان کرده است. برای تشخیص، به جزئیات عکسها (تقارن گوشها، اشکال عینک) دقت کنید و مراقب ویدیوهایی باشید که حرکات لب یا چهره کمی غیرطبیعی به نظر میرسند. بهترین دفاع در اینجا، مشکوک بودن نسبت به هر محتوای بسیار احساسی و بررسی منبع آن است.
حتی با نیت خوب، شما به گسترش اطلاعات نادرست کمک کردهاید. این کار اعتماد عمومی به رسانهها و حتی ارتباطات روزمره را تضعیف میکند، میتواند باعث اضطراب دیگران شود و فضای مجازی را آلوده کند. مسئولیت هر کاربر این است که قبل از اشتراکگذاری، یک لحظه تامل کند و سادهترین بررسیها را انجام دهد.
نقش شما به عنوان یک شهروند دیجیتال آگاه
مقابله با موج اخبار جعلی تنها وظیفهٔ دولتها یا پلتفرمهای بزرگ نیست. هر یک از ما، به عنوان کاربران فضای مجازی، میتوانیم بخشی از راهحل باشیم. مهمترین کاری که میتوانید انجام دهید، افزایش سواد رسانهای خود و اطرافیانتان است. از جمله راهکارهای عملی میتوان به این موارد اشاره کرد:
- شفافیت اطلاعات: دسترسی آزاد به اطلاعات دقیق و شفاف، یکی از بهترین سلاحها در برابر اخبار جعلی است.
- مشورت کردن: اگر دربارهٔ خبری مطمئن نیستید، از والدین، معلمان یا دوستان آگاه خود نظر بخواهید.
- مقایسه منابع: خبر را فقط از یک کانال نخوانید. نسخههای مختلف آن را در منابع معتبر و متفاوت جستجو و مقایسه کنید.
- توقف زنجیره: سادهترین و مؤثرترین کار: اگر شک دارید، آن را به اشتراک نگذارید. با این کار، شما زنجیرهٔ انتشار را قطع کردهاید.
پاورقی
[1] اطلاعات نادرست: (Misinformation) اطلاعات غلطی که فرد به اشتباه آن را باور کرده و بدون قصد فریب منتشر میکند.
[2] اطلاعات فریبنده: (Disinformation) اطلاعات غلطی که عمداً و با هدف گمراه کردن یا آسیب رساندن ساخته و پخش میشود.
[3] جعل عمیق: (Deepfake) فناوری که با استفاده از هوش مصنوعی، ویدیو یا محتوای صوتی جعلی اما بسیار واقعنما تولید میکند، مثلاً وقتی که صورت و صدای یک فرد را روی ویدیوی فرد دیگری میگذارند.
