آنتیژن[1]: کلید رمزگشایی گروه خونی
آنتیژن چیست و چرا اهمیت دارد؟
تصور کنید گلبولهای قرمز خون شما مانند بالنهای کوچکی هستند که در رگهایتان شناورند. روی سطح هر یک از این بالنها، پرچمها یا نشانهای ویژهای نصب شده است. به این نشانها در علم پزشکی آنتیژن میگویند. بدن هر فرد آنتیژنهای خاص خودش را دارد. سیستم ایمنی بدن ما به گونهای طراحی شده که آنتیژنهای خودی را بشناسد و به آنها حمله نکند. اما اگر آنتیژن غریبه (مثلاً از گروه خونی ناسازگار) وارد بدن شود، سیستم ایمنی به عنوان یک متجاوز به آن حمله کرده و آن را از بین میبرد. این دقیقاً دلیل اصلی لزوم هماهنگی گروه خونی در انتقال خون است.
سیستم گروه خونی ABO: شناخته شدهترین آنتیژنها
مهمترین و اولین سیستم گروه خونی کشف شده، سیستم ABO است. این سیستم تنها توسط دو نوع آنتیژن اصلی تعریف میشود: آنتیژن A و آنتیژن B. نوع گروه خونی هر فرد به این بستگی دارد که کدام یک از این آنتیژنها را روی گلبولهای قرمز خود داشته باشد.
| گروه خونی | آنتیژن موجود روی گلبول قرمز | پادتن[2] موجود در پلاسما | میتواند به چه کسی خون بدهد؟ (اهدا) | میتواند از چه کسی خون بگیرد؟ (دریافت) |
|---|---|---|---|---|
| A | فقط آنتیژن A | پادتن ضد B | به گروههای A و AB | از گروههای A و O |
| B | فقط آنتیژن B | پادتن ضد A | به گروههای B و AB | از گروههای B و O |
| AB | هر دو آنتیژن A و B | هیچ پادتن طبیعی ضد A یا B | فقط به گروه AB | از همه گروهها (گیرنده جهانی) |
| O | هیچ یک از آنتیژنهای A یا B | هر دو پادتن ضد A و ضد B | به همه گروهها (دهنده جهانی) | فقط از گروه O |
توجه کنید که گروه خونی O فاقد هر دو آنتیژن A و B است، به همین دلیل میتواند به همه گروههای دیگر خون اهدا کند (دهنده جهانی). از طرفی، گروه خونی AB دارای هر دو آنتیژن است و پادتن ضد هیچکدام را ندارد، بنابراین میتواند از همه گروهها خون دریافت کند (گیرنده جهانی).
سیستم Rh: عامل مثبت و منفی شدن گروه خونی
بعد از سیستم ABO، مهمترین سیستم گروه خونی، سیستم Rh است که معمولاً با مثبت (+) یا منفی (–) نشان داده میشود. این سیستم نیز توسط یک سری آنتیژن تعریف میشود که مهمترین آنها آنتیژن D است. اگر آنتیژن D روی گلبولهای قرمز شما وجود داشته باشد، گروه خونی شما Rh مثبت (مثلاً O+ یا B+) و اگر وجود نداشته باشد، Rh منفی (مثلاً A- یا AB-) است.
تفاوت کلیدی سیستم Rh با ABO این است که در شرایط عادی، پلاسمای خون افراد Rh منفی، به طور طبیعی پادتن ضد D تولید نمیکند. اما اگر یک فرد Rh منفی در معرض خون Rh مثبت قرار گیرد (مثلاً از طریق انتقال خون یا در دوران بارداری)، سیستم ایمنی او ممکن است شروع به ساختن پادتن ضد D کند.
از آزمایش خون تا انتقال ایمن: کاربرد عملی دانش آنتیژنها
همهی این اطلاعات درباره آنتیژنها، در عمل به چه کاری میآید؟ مهمترین کاربرد آن در بانک خون و انتقال خون است. قبل از هر انتقال خون، نمونه خون گیرنده با دو سرم خاص آزمایش میشود: سرم ضد A و سرم ضد B. همچنین تست Rh نیز انجام میگیرد. این فرآیند تایپ گروه خونی[3] نام دارد.
1. تایپ گروه خونی: تعیین دقیق گروه خونی ABO و Rh بیمار.
2. کراسمچ[4]: مخلوط کردن نمونه خون بیمار با نمونه خون کیسه اهدایی در آزمایشگاه، برای اطمینان از عدم واکنش.
3. انتقال: تنها در صورت مطابقت کامل، خون به بیمار تزریق میشود.
کاربرد دیگر، در مراقبتهای دوران بارداری است. اگر مادری Rh منفی باشد و جنین او Rh مثبت (که از پدر به ارث برده) باشد، ممکن است در حین زایمان، خون جنین وارد خون مادر شود و مادر شروع به ساختن پادتن ضد D کند. این پادتنها در بارداریهای بعدی اگر جنین دوباره Rh مثبت باشد، از جفت عبور کرده و به گلبولهای قرمز جنین حمله میکنند. برای جلوگیری از این عارضه خطرناک (بیماری همولیتیک نوزادان)، به مادران Rh منفی در بارداری اول و پس از زایمان، آمپول روگام (ایمونوگلوبولین ضد D) تزریق میشود تا از تولید پادتن در بدن مادر جلوگیری کند.
وراثت گروه خونی: ریاضیات زیستی
گروه خونی شما یک صفت ارثی است که از والدینتان به شما منتقل شده است. ژنهای مربوط به آنتیژنهای A، B و O روی کروموزوم شماره 9 قرار دارند. هر فرد دو نسخه (آلل) از این ژنها را از پدر و مادر دریافت میکند. آلل A و B بر آلل O غالب هستند. آلل A و B نسبت به هم همتوان (نسبت به هم غالب نیستند) هستند.
اگر پدری با گروه خونی A (با ژنوتیپ احتمالی AO) و مادری با گروه خونی B (با ژنوتیپ احتمالی BO) داشته باشیم، احتمالات برای فرزند به این شکل است:
$A\ از\ پدر + O\ از\ مادر = گروه\ خونی\ A$
$O\ از\ پدر + B\ از\ مادر = گروه\ خونی\ B$
$A\ از\ پدر + B\ از\ مادر = گروه\ خونی\ AB$
$O\ از\ پدر + O\ از\ مادر = گروه\ خونی\ O$
پرسشهای مهم و اشتباهات رایج
پاسخ: بله، اما فقط در مواقع اضطراری و زمانی که خون همگروه فوراً در دسترس نباشد. دلیل آن عدم وجود آنتیژنهای A و B روی گلبولهای قرمز این گروه است، بنابراین حتی اگر گیرنده پادتن ضد A یا B داشته باشد، به این گلبولها حمله نمیکند. اما باید توجه داشت که در خون فرد دهنده گروه O، پادتنهای ضد A و ضد B در پلاسما وجود دارد. اگر حجم خون اهدایی زیاد باشد، این پادتنها ممکن است به گلبولهای قرمز گیرنده (اگر گروه A، B یا AB باشد) حمله کنند. در عمل، برای اطمینان بیشتر، ترجیح داده میشود تا حد امکان از خون همگروه استفاده شود.
پاسخ: خیر. گروه خونی یک ویژگی ژنتیکی و ثابت است که از بدو تولد تا پایان عمر تغییر نمیکند. آنچه که ممکن است تغییر کند، نتایج آزمایش به دلیل خطاهای آزمایشگاهی یا شرایط خاص پزشکی (مانند پیوند مغز استخوان از فردی با گروه خونی متفاوت) است، اما خود آنتیژنهای روی گلبولهای قرمز شما ذاتی و تغییرناپذیر هستند.
پاسخ: این دو مرحلهی مکمل یکدیگر در انتقال خون ایمن هستند. تایپ گروه خونی فقط گروه ABO و Rh خون را مشخص میکند (مثلاً O+). اما کراسمچ یک آزمایش دقیقتر است که در آن نمونه خون گیرنده مستقیماً با خون اهدایی مخلوط میشود تا از عدم واکنش حتی با آنتیژنهای فرعی دیگر (غیر از A، B و D) نیز اطمینان حاصل شود. تایپ گروه خونی مانند چک کردن مدل اصلی ماشین است، در حالی که کراسمچ مانند تست راندن همان ماشین خاص قبل از خرید است.
پاورقی
[1] آنتیژن (Antigen): از ترکیب دو واژهی Antibody (پادتن) و Generator (تولیدکننده) گرفته شده است. به هر مولکولی که بتواند پاسخ ایمنی (تولید پادتن) را تحریک کند، آنتیژن میگویند.
[2] پادتن (Antibody): پروتئینهای Y شکلی که توسط سیستم ایمنی تولید میشوند تا به آنتیژنهای خاصی متصل شده و آنها را خنثی یا علامتگذاری کنند.
[3] تایپ گروه خونی (Blood Typing): فرآیند آزمایشگاهی تعیین نوع آنتیژنهای موجود روی سطح گلبولهای قرمز.
[4] کراسمچ (Crossmatch): آزمایش تطابق دقیق و نهایی بین خون دهنده و گیرنده قبل از انتقال خون.
