ماه قمری: دوره زمانی گردش ماه به دور زمین که حدود ۲۹/۵ روز طول می‌کشد

ماه قمری: ساعتی آسمانی بر فراز زمین

ماه قمری چیست؟ از نگاه نجومی

ماه، تنها قمر طبیعی سیارهٔ زمین، در مداری بیضی‌شکل به دور ما می‌گردد. یک «ماه قمری» مدت زمان بین دو همنشینی متوالی ماه و خورشید است، یعنی از زمانی که ماه دقیقاً بین زمین و خورشید قرار می‌گیرد (ماه نو) تا بار بعدی که در همین موقعیت قرار می‌گیرد. در این مدت، ساکنان زمین شاهد تغییر تدریجی بخش روشن ماه (هلال) هستند که به آن اهله‌³ ماه می‌گویند.

مدت دقیق یک ماه قمری یا هلالی⁴، ۲۹ روز و ۱۲ ساعت و ۴۴ دقیقه و ۲/۸ ثانیه است که به صورت تقریبی ۲۹/۵ روز بیان می‌شود. این عدد یک میانگین است، زیرا سرعت حرکت ماه در مدارش به دلیل شکل بیضوی و تأثیرات گرانشی خورشید، ثابت نیست.

ماه قمری در گاهشماری و فرهنگ

یکی از مهم‌ترین کاربردهای ماه قمری، ساخت تقویم قمری است. در این تقویم، هر ماه با مشاهدهٔ پیدایش هلال ماه نو (رویت هلال) آغاز می‌شود. از آنجایی که طول ماه قمری عدد صحیحی نیست، ماه‌ها در تقویم به طور متناوب ۲۹ یا ۳۰ روزه در نظر گرفته می‌شوند تا با چرخهٔ واقعی هماهنگ بمانند.

تقویم هجری قمری که در بسیاری از کشورهای اسلامی برای مناسبت‌های مذهبی مانند ماه رمضان، عید فطر و عید قربان استفاده می‌شود، یک تقویم قمری محض است. سال قمری ۳۵۴ یا ۳۵۵ روز دارد که حدود ۱۱ روز از سال خورشیدی کوتاه‌تر است. به همین دلیل، مناسبت‌های قمری هر سال نسبت به تقویم خورشیدی، ۱۱ روز جلوتر می‌افتند.

مثال: تصور کنید عید فطر امسال در یک روز بهاری جشن گرفته شود. به دلیل اختلاف ۱۱ روزه، سال بعد همین عید در اوایل بهار و سال بعد از آن در اواخر زمستان خواهد بود. این چرخه پس از حدود ۳۳ سال خورشیدی، دوباره به نقطهٔ اول بازمی‌گردد.

ماه، جزر و مد و گرفت‌ها: تأثیرات فیزیکی چرخه

نیروی گرانش ماه (و خورشید) بر روی زمین، باعث پدیدهٔ جزر و مد¹⁰ در اقیانوس‌ها می‌شود. در حالت بدر و ماه نو، که خورشید، زمین و ماه در یک خط قرار می‌گیرند (مقارنه¹¹ و مقابله¹²)، نیروهای گرانشی هم جهت شده و باعث مدّ بهاره¹³ (بالاترین حد مد) می‌شوند. در تربیع‌ها، نیروها تا حدی خنثی شده و مدّ کیسه‌ای¹⁴ (پایین‌ترین حد مد) رخ می‌دهد.

همچنین، همین راستای قرارگیری در ماه نو (اگر صفحه‌های مداری هم‌خط باشند) می‌تواند منجر به خورشیدگرفتگی (کسوف) و در ماه بدر می‌تواند منجر به ماه‌گرفتگی (خسوف) شود. به همین دلیل، چرخهٔ ماه قمری برای پیش‌بینی زمان دقیق این پدیده‌های نجومی شگفت‌انگیز حیاتی است.

آزمایشی ساده برای درک بهتر چرخه

برای درک ملموس ماه قمری، می‌توان این آزمایش ساده را انجام داد: در یک اتاق تاریک، یک توپ (ماه) را در دست بگیرید و دور یک منبع نور ثابت مانند چراغ قوه یا لامپ (خورشید) بچرخید، در حالی که همیشه نیمی از توپ رو به منبع نور باشد. خودتان نقش زمین هستید و از مرکز چرخش (خورشید) فاصله دارید. حالا ضمن چرخش به دور منبع نور، ببینید چطور بخش روشن توپی که از دید شما دیده می‌شود، تغییر می‌کند: وقتی توپ بین شما و چراغ است، بخش روشن آن پشت به شماست (ماه نو). وقتی شما بین چراغ و توپ هستید، تمام بخش روشن را می‌بینید (بدر). این چرخه، ماه قمری را شبیه‌سازی می‌کند.

اشتباهات رایج و پرسش‌های مهم

پاورقی

¹ماه قمری: (Lunar Month) یا ماه هلالی.
²ماه هلالی: (Synodic Month) مدت زمان بین دو هلال ماه نو متوالی.
³اهله: (Phases) شکل‌های مختلف دیده شدن بخش روشن ماه از زمین.
⁴هلالی: (Synodic) مرتبط با همنشینی دو جرم آسمانی (ماه و خورشید) از دید زمین.
⁵ماه نجومی: (Sidereal Month) مدت گردش ماه نسبت به ستارگان ثابت.
⁶دورانی: (Orbital Period).
⁷ماه نو: (New Moon).
⁸تربیع: (Quarter) به معنای یک‌چهارم، ولی در واقع نیمی از نیمه‌روی ماه دیده می‌شود.
⁹ماه بدر: (Full Moon).
¹⁰جزر و مد: (Tides).
¹¹مقارنه: (Conjunction) قرارگیری ماه بین زمین و خورشید.
¹²مقابله: (Opposition) قرارگیری زمین بین ماه و خورشید.
¹³مدّ بهاره: (Spring Tide) با وجود نام بهاره، ربطی به فصل ندارد و به معنی جهش است.
¹⁴مدّ کیسه‌ای: (Neap Tide) مد ضعیف.
¹⁵گره مداری: (Orbital Node) نقطه تقاطع مدار ماه با دایرةالبروج (صفحه مدار زمین).