خشونت: نمایش یا تجربه رفتار آسیبرسان به دیگران
خشونت چیست و چه شکلهایی دارد؟
خشونت در سادهترین تعریف، یعنی هر عملی که با هدف آسیب زدن به فرد دیگری انجام شود. این آسیب میتواند به بدن فرد وارد شود، به احساسات او لطمه بزند یا باعث ترس و اضطراب در او گردد. خشونت همیشه به معنای کتککاری و دعوا نیست. گاهی یک نگاه تحقیرآمیز، یک توهین، یا حتی نادیده گرفتن عمدی یک نفر، مصداق خشونت روانی است. درک این انواع مختلف، اولین گام برای مقابله با آن است.
برای مثال در مدرسه: وقتی دانشآموزی به دیگری هل میدهد یا او را میزند، خشونت فیزیکی رخ داده است. وقتی گروهی از دانشآموزان، همکلاسی خود را مسخره میکنند یا شایعهای درباره او پخش میکنند، این یک خشونت کلامی و روانی است. حتی بیاعتنایی طولانیمدت و نادیده گرفتن یک دانشآموز در گروه دوستی، شکلی از خشونت عاطفی است.
| نوع خشونت | تعریف | مثال ملموس |
|---|---|---|
| فیزیکی | استفاده از نیروی بدنی برای ایجاد درد، جراحت یا آسیب | زدن، لگد زدن، هل دادن، گرفتن و بستن دستوپا |
| کلامی | استفاده از کلمات برای تحقیر، تهدید یا ترساندن دیگران | فحش دادن، مسخره کردن، تهدید به انجام کار بد، لقب دادن |
| روانی/عاطفی | آسیب زدن به احساسات، اعتمادبهنفس و سلامت روان فرد | تحقیر، ایجاد احساس گناه، نادیده گرفتن عمدی، کنترل روابط |
| سایبری1 | اعمال خشونت از طریق فضای مجازی و اینترنت | ارسال پیامهای تهدیدآمیز، انتشار عکس یا شایعه بدون اجازه در شبکههای اجتماعی |
ریشههای خشونت از کجا آب میخورد؟
خشونت یک رفتار خودبهخودی نیست. مانند گیاهی است که در خاک نامناسبی رشد میکند. عواملی مختلف دست به دست هم میدهند تا یک فرد به سمت رفتار خشونتآمیز سوق داده شود. این عوامل را میتوان در چند دسته کلی جای داد:
۱. عوامل فردی: خلقوخوی پرخاشگرانه، کمبود مهارتهای کنترل خشم، اعتمادبهنفس پایین یا احساس ناامنی شدید. مثلاً دانشآموزی که در درسش ضعیف است و احساس حقارت میکند، ممکن است برای جبران این احساس، با زورگویی به دیگران خود را قوی نشان دهد.
۲. عوامل محیطی و خانوادگی: مشاهدهی خشونت در خانواده (میان والدین)، تنبیه بدنی شدید، بیتوجهی عاطفی یا فشارهای اقتصادی زیاد روی خانواده. اگر کسی در خانه دایم شاهد دعوا و پرخاش باشد، بهطور ناخودآگاه این را به عنوان یک راهحل برای مشکلات میآموزد.
۳. عوامل اجتماعی: قرار گرفتن در گروههای دوستی که خشونت را تشویق میکنند، تأثیرپذیری از محتوای خشن بازیهای ویدیویی یا فیلمها (اگر بدون آگاهی و تفکرانتقادی2 مصرف شوند)، و وجود زورگیری در مدرسه یا محله. گاهی فرد برای پذیرفته شدن در یک گروه، مجبور به انجام کارهای خشونتآمیز میشود.
پیامدهای تلخ خشونت برای همه
خشونت یک بازی بُرد-باخت نیست؛ یک بازی باخت-باخت است. هم برای فرد قربانی و هم برای فرد خشونتگر (و حتی ناظران) عواقب منفی دارد. این پیامدها میتوانند کوتاهمدت یا ماندگار باشند.
برای قربانی: آسیب فیزیکی، ترس و اضطراب دائمی، کاهش اعتمادبهنفس، افت تحصیلی، گوشهگیری و در موارد شدید، فکر کردن به انتقام یا حتی آسیب به خود.
برای خشونتگر: طرد شدن از طرف دوستان خوب، ایجاد دشمنی، افتادن در چرخهی خشونت (چون خشونت معمولاً به خشونت بیشتر میانجامد)، مشکلات انضباطی و قانونی در مدرسه و جامعه، و احساس پشیمانی و گناه در بلندمدت.
حتی ناظران خشونت (مثلاً سایر دانشآموزان حاضر در صحنه) نیز آسیب میبینند. آنها ممکن است احساس ناامنی کنند، دچار استرس شوند و این باور در آنها شکل بگیرد که خشونت یک امر عادی و پذیرفتهشده در محیط آنهاست.
راهحلهای عملی: از شناسایی تا پیشگیری
خبر خوب این است که میتوان با خشونت مقابله کرد. این کار از شناسایی آغاز میشود. باید یاد بگیریم نشانههای خشونت را در اطرافمان بشناسیم: مثلاً اگر کسی مرتباً توسط گروهی مورد تمسخر قرار میگیرد یا به زور از او پول گرفته میشود، این یک زنگ خطر است.
برای خودمان (اگر عصبانی هستیم):
۱. مکث کنیم: قبل از هر عمل یا حرفی، چند ثانیه صبر کنیم و یک نفس عمیق بکشیم. شمردن معکوس از ۱۰ تا ۱ میتواند کمککننده باشد.
۲. علت را بفهمیم: از خود بپرسیم «الان واقعاً از چه چیزی ناراحت هستم؟» گاهی خشم ما ریشه در چیز دیگری دارد.
۳. ابراز کنیم: به جای فریاد یا حمله، احساس خود را با کلمات بیان کنیم. مثلاً بگوییم: «من واقعاً عصبانی هستم چون بدون اجازه دفترم را برداشتی.»
۴. کمک بگیریم: اگر احساس میکنیم کنترل خشم برایمان سخت است، از یک مشاور، والدین یا معلم مورد اعتماد کمک بخواهیم.
برای کمک به دیگران (اگر شاهد خشونت هستیم):
• اگر امنیت داریم، با آرامش مداخله کنیم. میتوانیم بگوییم: «بسه دیگه، این کار درست نیست.»
• قربانی را از موقعیت دور کنیم و به او اطمینان دهیم که تنها نیست.
• موضوع را به یک بزرگسال قابل اعتماد (معلم، ناظم، مربی پرورشی) گزارش دهیم. گزارش دادن، خبرچینی نیست؛ مسئولیتپذیری اجتماعی است.
• با قربانی همدلی کنیم و از او حمایت عاطفی به عمل آوریم.
اشتباهات رایج و پرسشهای مهم
پاسخ: خیر، این یک اشتباه رایج و یک کلیشه3 غلط است. خشونت یک رفتار اکتسابی است، نه یک ویژگی ذاتی مرتبط با جنسیت. قوی بودن واقعی به معنای داشتن اعتمادبهنفس، توانایی دفاع از حقوق خود و دیگران به روش مسالمتآمیز، و کنترل احساسات است. بسیاری از پسرها و مردان در سراسر جهان صلحطلب و مسالمتجو هستند.
پاسخ: مقابلهبهمثل شاید در کوتاهمدت احساس «برنده شدن» بدهد، اما در بلندمدت اوضاع را بدتر میکند. شما نیز ممکن است آسیب ببینید، مشکل بزرگتر شود و به چرخهی خشونت دامن بزنید. بهترین کار حفظ آرامش (در حد امکان)، دور شدن از موقعیت خطر، و اطلاع دادن به شخص ثالث معتمد (مثل معلم یا والدین) برای حل ریشهای مشکل است.
پاسخ: آسیب خشونت سایبری میتواند حتی بیشتر باشد، چون قربانی هیچ جا احساس امنیت نمیکند. توهینها و شایعات به سرعت پخش میشوند و پاک کردن اثر آنها بسیار سخت است. این موضوع میتواند منجر به اضطراب شدید، افسردگی و انزوا شود. همیشه به یاد داشته باشیم: پشت هر پروفایل، یک انسان واقعی با احساسات واقعی وجود دارد.
پاورقی
1 سایبری (Cyber): مرتبط با فضای مجازی، کامپیوتر و اینترنت.
2 تفکر انتقادی (Critical Thinking): توانایی تحلیل و ارزیابی اطلاعات و موقعیتها به صورت عینی و منطقی، بدون پذیرش کورکورانه.
3 کلیشه (Stereotype): یک تصویر یا ایده سادهشده و ثابت درباره یک گروه از افراد که اغلب نادرست است.
