الگوسازی رسانهای: معرفی و تقویت شیوههای خاص زندگی از طریق پیامها
الگوسازی چیست و چگونه کار میکند؟
الگوسازی رسانهای فرآیندی است که طی آن، رسانهها با تکرار و نمایش خاص برخی رفتارها، عقاید یا سبکهای زندگی، آنها را به عنوان الگویی مطلوب، متداول یا هوشمندانه به مخاطب نشان میدهند. درست مثل وقتی که یک معلم روش حل مسئله را مرحله به مرحله روی تابلو نشان میدهد، رسانه هم مراحل «چگونه زندگی کردن» را نمایش میدهد.
مثلاً، وقتی در چندین سریال مختلف، شخصیت اصلی برای رفع خستگی به کافه میرود و قهوهای خاص سفارش میدهد، این کار به تدریج به عنوان یک الگوی رفتاری «لوکس» یا «روشنفکرانه» در ذهن بیننده ثبت میشود. رسانه این پیام را میفرستد: «افراد جذاب و موفق، اینگونه رفتار میکنند.»
انواع الگوهایی که رسانهها میسازند
رسانهها در حوزههای مختلف زندگی، الگو ارائه میدهند. برای درک بهتر، این حوزهها را در جدول زیر دستهبندی کردهایم:
| حوزهٔ زندگی | مثال رسانهای | الگوی معرفی شده | تأثیر احتمالی |
|---|---|---|---|
| الگوی مصرف۲ | تبلیغات تلفن همراه جدید | تعویض سالانهٔ گوشی = مدرن بودن | مصرف گرایی و مقایسهٔ اجتماعی |
| سبک ظاهر | پیجهای مد و زیبایی در اینستاگرام | استاندارد خاصی برای زیبایی (مثلاً پوست بیعیب) | عدم رضایت از بدن خود و پیروی از ترندها |
| روابط اجتماعی | سریالهای نوجوانانه | داشتن گروه دوستی بزرگ و شلوغ = محبوبیت | احساس تنهایی یا فشار برای گسترش شبکه دوستی |
| سرگرمی و موفقیت | ویدیوهای «روزمرهٔ من» افراد مشهور | زندگی پرزرقوبرق و بدون دغدغهٔ مالی | تعریف غیرواقعی از موفقیت و انتظارات دستنیافتنی |
یک آزمایش کوچک: الگوسازی را در اطرافتان ردیابی کنید
بیایید با یک فعالیت ساده، تأثیر الگوسازی را در زندگی خودمان بررسی کنیم. به مدت یک هفته، هنگام دیدن تبلیغات، سریال یا محتوای شبکههای اجتماعی، از خود بپرسید:
- این محتوا چه کالا یا رفتاری را طبیعی، جذاب یا لازم نشان میدهد؟
- چه کسی (چه شخصیتی) آن را انجام میدهد؟ آیا او فرد موفقی به تصویر کشیده شده؟
- آیا بعد از دیدن مکرر این محتوا، تمایل شما برای داشتن آن کالا یا انجام آن رفتار بیشتر شده؟
مثال عملی: تبلیغات نوشیدنیهای انرژیزا را در نظر بگیرید. این تبلیغات اغلب در حین پخش مسابقات ورزشی پخش میشوند یا توسط ورزشکاران مشهور معرفی میشوند. پیام پنهان این است: «برای پرانرژی و ورزشی بودن مثل قهرمانان، این نوشیدنی را مصرف کن.» این یک الگوسازی مستقیم بین محصول و یک سبک زندگی فعال است.
چگونه در برابر الگوسازی ناخواسته هوشمند باشیم؟
هدف این نیست که رسانه را دشمن ببینیم، بلکه باید مانند یک مصرفکنندهٔ آگاه، پیامها را تجزیه و تحلیل کنیم. راهکارهای سادهٔ زیر میتوانند کمککننده باشند:
| راهکار | توضیح | مثال |
|---|---|---|
| سؤال «چرا؟» | همیشه از انگیزهٔ پشت پیام بپرسید. | آیا این اینفلوئنسر واقعاً این کفش را دوست دارد یا برای تبلیغات پول گرفته؟ |
| مقایسه با واقعیت | تصویر رسانه را با زندگی واقعی اطرافیان مقایسه کنید. | آیا همهٔ افراد شاد و موفق در زندگی واقعی، ماشین آخرین مدل سوار میشوند؟ |
| تنوع منابع | خبر و اطلاعات را فقط از یک رسانه نگیرید. | در مورد یک موضوع خاص، هم گزارش شبکهٔ الف و هم شبکهٔ ب را ببینید. |
| محدودیت زمانی | زمان مصرف محتوای غیرضروری را کاهش دهید. | به جای سه ساعت گشتوگذار بیهدف در شبکه اجتماعی، یک ساعت برنامهریزی کنید. |
اشتباهات رایج و پرسشهای مهم
پاسخ: خیر. برخی الگوها میتوانند مفید باشند. مثلاً تبلیغات برای استفاده از کلاه کاسکت یا مطالعهٔ کتاب، الگوسازی مثبت انجام میدهند. نکته اینجاست که ما باید آگاه باشیم و الگوها را خودمان انتخاب کنیم، نه اینکه رسانه برای ما انتخاب کند.
پاسخ: چون الگوسازی اغلب مستقیم و با جمله انجام نمیشود، بلکه غیرمستقیم و با احساسات و تکرار کار میکند. دیدن مکرر یک صحنه (مثلاً مهمانیهای مجلل) آن را در ناخودآگاه ما عادی جلوه میدهد. مقاومت در برابر این تکرار نیاز به تمرین آگاهی دارد.
پاسخ: به طور کلی بله، زیرا در شبکههای اجتماعی سه عامل خطرناکتر است: تعامل دوطرفه (لایک و کامنت)، شخصیسازی (فید هر کاربر با سلیقهاش تنظیم میشود) و دسترسی دائمی (موبایل همیشه همراه ماست). این عوامل باعث میشوند الگوها عمیقتر و سریعتر در ذهن ما نفوذ کنند.
پاورقی
۱ الگوسازی رسانهای (Media Modeling): فرآیندی که در آن رسانهها با نمایش مکرر و جذاب برخی رفتارها یا سبکهای زندگی، آنها را به عنوان الگو به مخاطب معرفی میکنند.
۲ الگوی مصرف (Consumption Pattern): به عادتها و روشهای خاصی گفته میشود که افراد برای خرید و استفاده از کالاها و خدمات دارند.
