پوشش در برابر خطر: راهنمای کامل تجهیزات حفاظت فردی در آزمایشگاه
چرا باید در آزمایشگاه از وسایل ایمنی استفاده کرد؟
اصول اولیه: درک خطرات آزمایشگاهی
قبل از معرفی وسایل، باید بدانیم در برابر چه چیزهایی از خود محافظت میکنیم. آزمایشگاه مدرسه یا پژوهشگاه میتواند محل وجود خطرات مختلفی باشد:
- خطرات شیمیایی: پاشش5 یا شکستن ظروف حاوی اسیدها، بازها6 یا مواد سمی.
- خطرات فیزیکی: شکستن شیشهآلات، جرقه، اشیاء تیز و دماهای بسیار بالا یا پایین.
- خطرات بیولوژیکی: کار با نمونههای میکروبی، گیاهی یا جانوری که ممکن است حاوی عوامل بیماریزا باشند.
- خطرات پرتویی: قرار گرفتن در معرض پرتوهای مضر (معمولاً در مدارس ابتدایی و متوسطه کمتر رایج است).
اینجاست که مفهوم PPE یا تجهیزات حفاظت فردی مطرح میشود. این تجهیزات مانند یک زره شخصی عمل میکنند و از اندامهای حیاتی بدن در برابر تماس مستقیم با خطر محافظت میکنند. به یاد داشته باشید که این وسایل آخرین خط دفاعی هستند. اولین قدم، رعایت اصول ایمنی کار، دقت و استفاده از هود7 و سیستمهای تهویه است.
شناسنامه تجهیزات: از سر تا پا
هر بخش از بدن نیاز به محافظ مخصوص به خود دارد. در جدول زیر، مهمترین تجهیزات حفاظت فردی رایج در آزمایشگاههای دانشآموزی معرفی شدهاند:
| بخش بدن | وسیله ایمنی | هدف اصلی محافظت | نمونهای از کاربرد |
|---|---|---|---|
| چشمها | عینک ایمنی (محافظ) شیلد صورت8 |
پیشگیری از پاشش مواد شیمیایی، ذرات پرتابشونده و بخارات | ریختن اسید رقیق در آب، خرد کردن مواد جامد، گرم کردن لوله آزمایش |
| دستها و پوست | دستکشهای لاتکس، نایتريل9، وینیل10، مقاوم در برابر حرارت | جلوگیری از تماس پوست با مواد شیمیایی، مواد بیولوژیکی، اجسام داغ یا تیز | جابجایی مواد شیمیایی، رنگآمیزی میکروسکوپی، کار با اشیاء شیشهای |
| دستگاه تنفسی | ماسک گردوغبار (N95)، ماسک شیمیایی (کارتریج دار) | فیلتر کردن ذرات معلق، بخارات و گازهای شیمیایی مضر | کار با پودرهای ریز (مانند آرد، گچ)، مواجهه کوتاه با بخارات ملایم (در مدارس با نظارت) |
| بدن و لباس | روپوش آزمایشگاهی (ضداسید)، پیشبند | محافظت از پوست و لباسهای شخصی در برابر پاشش، لکه و آلودگی | تمامی فعالیتهای آزمایشگاهی که احتمال ریختن یا پاشیدن مواد وجود دارد |
| پاها | کفشهای جلوبسته (نه صندل) | محافظت در برابر افتادن اشیاء، ریختن مواد و لغزش | حضور در هر زمانی داخل آزمایشگاه |
یک آزمایش فرضی: ردیابی مراحل ایمنی
فرض کنید قرار است در درس علوم، آزمایش سادهای برای بررسی واکنش جوش شیرین ($NaHCO_3$) با سرکه ($CH_3COOH$) انجام دهید. این واکنش تولید گاز دیاکسید کربن ($CO_2$) میکند. مراحل ایمنی به این صورت خواهد بود:
- قبل از شروع: موهای بلند را میبندید. روپوش آزمایشگاهی میپوشید. عینک ایمنی روی چشمها و دستکش یکبارمصرف (مانند وینیل) به دست میکنید. کفش جلوبسته دارید.
- حین آزمایش: سرکه (یک اسید ضعیف) را با احتیاط و دور از صورت و دیگران در ظرف میریزید. عینک از چشمها در برابر احتمالی پاشش محافظت میکند. دستکش نیز پوست دست را از تماس با سرکه که میتواند باعث تحریک خفیف شود، حفظ میکند.
- بعد از آزمایش: دستکش را به روش صحیح (از قسمت مچ به پایین جمع میکنید) خارج کرده و در سطل زباله مخصوص میاندازید. دستها را با آب و صابون میشویید. عینک و روپوش را تمیز کرده و در جای مناسب قرار میدهید.
این روال ساده، مانع از بروز بسیاری از حوادث کوچک ولی آزاردهنده میشود. حالا تصور کنید اگر به جای سرکه، با اسید کلریدریک رقیق ($HCl$) کار میکردید، اهمیت این تجهیزات چند برابر میشد.
فرمول محاسبه سطح حفاظت: انتخاب دستکش مناسب
همانطور که گفتیم، انتخاب دستکش صحیح حیاتی است. یک راه ساده برای درک این موضوع، توجه به مفهوم "زمان نفوذ11" است. اگر یک دستکش ضعیف را در معرض یک ماده شیمیایی قوی قرار دهیم، ماده پس از مدت کوتاهی از دستکش عبور میکند. میتوانیم این ایده را با یک رابطه ساده نشان دهیم:
به عبارت دیگر: ایمنی ایجاد شده مستقیماً با مقاومت شیمیایی دستکش رابطه دارد و معکوساً با خطرناکی ماده مورد استفاده. مثلاً برای اسید غلیظ، باید دستکشی با مقاومت شیمیایی بسیار بالا (مانند نایتريل ضخیم یا لاستیک بوتیل12) انتخاب کرد.
در جدول زیر، کاربرد چند نوع متداول دستکش مقایسه شده است:
| جنس دستکش | مزایا | معایب/ملاحظات | مناسب برای (مثال) |
|---|---|---|---|
| لاتکس13 | انعطافپذیر، چسبندگی خوب، ضد بسیاری از مواد شیمیایی رقیق | احتمال حساسیت پوستی، مقاومت ضعیف در برابر روغنها و حلالهای آلی | کارهای عمومی بیخطر، زیستشناسی، آناتومی |
| نایتريل14 | فاقد لاتکس (کمحساسیتزا)، مقاومت عالی در برابر روغنها، حلالها و سوراخشدگی | گرانتر از وینیل، انعطاف کمی کمتر از لاتکس | کار با اکثر مواد شیمیایی رایج آزمایشگاهی (اسیدها، بازها، حلالها) پیشنهاد اول |
| وینیل15 | ارزان، ضد حساسیت، مناسب برای کارهای کوتاهمدت و کمخطر | مقاومت شیمیایی بسیار پایین، نفوذپذیری بالا | مانند دستکاری نمونههای خشک و غیرسمی، یا به عنوان لایه زیرین |
اشتباهات رایج و پرسشهای مهم
پاسخ: خیر. عینکهای طبی فقط برای اصلاح بینایی ساخته شدهاند و در برابر ضربه یا پاشش مواد مقاوم نیستند. عینک ایمنی دارای لنزهای پلیکربنات16 ضخیم و محافظ جانبی است که کاملاً چشم را میپوشاند.
پاسخ: این یک اشتباه بزرگ و رایج است. دستکشها ممکن است به طور نامحسوس سوراخ شده باشند یا در زمان درآوردن، دست شما با سطح آلوده بیرونی دستکش تماس پیدا کند. شستن دستها با آب و صابون پس از هر آزمایش و پس از درآوردن دستکش، یک قانون طلایی و غیرقابل اغماض است.
پاسخ: ماسک N95 فقط برای فیلتر کردن ذرات معلق در هوا (مانند گردوغبار، باکتریها، ویروسها، هاگ قارچ) طراحی شده است. این ماسک در برابر بخارات و گازهای شیمیایی (مانند بوی تیز آمونیاک یا استون) محافظتی ایجاد نمیکند. برای بخارات شیمیایی، باید از ماسکهای مجهز به کارتریج17 مخصوص استفاده شود که استفاده از آنها در محیطهای دانشآموزی فقط تحت نظارت دقیق متخصص مجاز است.
پاورقی
1 تجهیزات حفاظت فردی (Personal Protective Equipment - PPE)
2 عینک ایمنی (Safety Goggles)
3 دستکش (Gloves)
4 ماسک (Mask / Respirator)
5 پاشش (Splash)
6 بازها (Bases)
7 هود (Fume Hood)
8 شیلد صورت (Face Shield)
9 نایتريل (Nitrile)
10 وینیل (Vinyl)
11 زمان نفوذ (Breakthrough Time)
12 لاستیک بوتیل (Butyl Rubber)
13 لاتکس (Latex)
14 نایتريل (Nitrile)
15 وینیل (Vinyl)
16 پلیکربنات (Polycarbonate)
17 کارتریج (Cartridge)
