مواد سم : موادی که ورود آن‌ها به بدن باعث آسیب جدی می‌شود

مواد سمی: دشمنان نامرئی سلامتی

مواد سمی دقیقاً چه هستند و چگونه عمل می‌کنند؟

به زبان ساده، مادهٔ سمی یا سم^[2]، هر ماده‌ای است که می‌تواند به یک موجود زنده آسیب برساند. البته همهٔ مواد در دوز^[3] یا مقدار بسیار بالا می‌توانند سمی باشند، حتی آب! اما وقتی در مورد سموم صحبت می‌کنیم، معمولاً منظور موادی است که حتی در مقدار کم نیز می‌توانند خطرناک باشند.

سموم مانند سربازهای دشمنی هستند که وارد بدن می‌شوند و به سیستم‌های حیاتی حمله می‌کنند. آن‌ها ممکن است:

• سلول‌ها را از بین ببرند (مانند برخی مواد شیمیایی خورنده).
• در تولید انرژی سلول اختلال ایجاد کنند.
• با پروتئین‌ها و آنزیم‌های^[4] ضروری بدن ترکیب شده و کار آن‌ها را متوقف کنند.
• به DNA^[5] آسیب برسانند و باعث ایجاد سرطان شوند.
• بر سیستم عصبی تأثیر بگذارند و باعث گیجی، تشنج یا فلج شوند.

راه‌های ورود مواد سمی به بدن: از دهان تا پوست

سموم می‌توانند از مسیرهای مختلفی وارد بدن ما شوند. سه مسیر اصلی عبارتند از:

دسته‌بندی مواد سمی: از سموم طبیعی تا مصنوعی

مواد سمی را می‌توان از جنبه‌های مختلفی دسته‌بندی کرد. یکی از مفیدترین دسته‌بندی‌ها، بر اساس منشأ آن‌ها است:

سموم طبیعی این سموم در طبیعت و توسط موجودات زنده یا فرآیندهای طبیعی تولید می‌شوند. مثال‌ها: زهر مار و عقرب، سم موجود در برخی قارچ‌ها (مانند قارچ آمانیتا)، سم بوتولینوم^[7] تولید شده توسط باکتری‌ها در کنسروهای غیراستاندارد، سم گیاهانی مانند خرزهره و دیفن‌باخیا.

سموم مصنوعی (شیمیایی) این سموم توسط انسان و در صنعت ساخته می‌شوند. مثال‌ها: حشره‌کش‌ها، علف‌کش‌ها، مواد شویندهٔ قوی، رنگ‌ها و حلال‌های صنعتی، برخی داروها در دوز بالا، آلاینده‌های هوا مانند دی‌اکسیدگوگرد^[8] و ذرات معلق.

همچنین می‌توان سموم را بر اساس اندام هدف در بدن نیز طبقه‌بندی کرد: سموم کبدی، سموم کلیوی، سموم عصبی (نوروتوکسین) و سموم خونی (هماتوتوکسین).

مواجهه در زندگی روزمره: از خانه تا مدرسه

شاید فکر کنید مواد سمی فقط در آزمایشگاه‌های شیمی یا کارخانه‌ها وجود دارند، اما اینطور نیست. بسیاری از سموم بالقوه در اطراف ما و در زندگی روزمره حضور دارند. شناخت آن‌ها به ما کمک می‌کند تا خطر را کاهش دهیم.

الف) در خانه: محصولات شوینده و سفیدکننده (مانند وایتکس که گاز کلر آزاد می‌کند)، برخی داروهای تاریخ مصرف گذشته، قارچ‌های خودرو و ناشناخته در طبیعت، گاز مونوکسیدکربن از وسایل گرمایشی معیوب، رنگ‌های حاوی سرب (در خانه‌های قدیمی).

ب) در محیط مدرسه و کارگاه: چسب‌ها و حلال‌های مورد استفاده در کارگاه هنر، مواد شیمیایی در آزمایشگاه مدرسه (مانند اسیدها و بازها)، گرد و غبار گچ و گاهی آزبست^[9] در ساختمان‌های قدیمی.

ج) در محیط زیست: دود اگزوز خودروها (حاوی سرب و سایر فلزات سنگین)، دود سیگار (حاوی نیکوتین^[10] و قطران)، آلودگی آب‌ها با فاضلاب صنعتی، باقیماندهٔ سموم کشاورزی روی میوه‌ها و سبزیجات.

یک مثال ساده: گیاه زیبای دیفن‌باخیا که در بسیاری از خانه‌ها نگهداری می‌شود، حاوی بلورهای ریز اگزالات کلسیم است. اگر برگ آن جویده شود، این بلورهای سوزنی شکل می‌توانند باعث تورم شدید، سوزش و حتی خفگی موقت شوند. بنابراین، هر مادهٔ طبیعی لزوماً بی‌خطر نیست.

علائم مسمومیت و اصول کمک‌های اولیه

علائم مسمومیت بسته به نوع سم، مقدار و راه ورود آن، بسیار متنوع است. برخی علائم شایع عبارتند از: حالت تهوع و استفراغ، درد شکم، سرگیجه و سردرد، تنفس سریع یا دشوار، تعریق غیرعادی، تغییر سطح هوشیاری (خواب‌آلودگی شدید یا بی‌قراری)، سوختگی دور دهان (در مسمومیت خوراکی با مواد خورنده)، تشنج و گشادی یا تنگی مردمک چشم.

پیشگیری، بهترین درمان: چگونه از خود محافظت کنیم؟

با رعایت چند نکتهٔ ساده می‌توان خطر مواجهه با مواد سمی را به میزان زیادی کاهش داد:

• برچسب‌خوانی هوشمند: همیشه برچسب هشدار روی محصولات شیمیایی (شوینده‌ها، حشره‌کش‌ها، رنگ‌ها) را بخوانید و به نمادهای خطر (جمجمه، شعله، خوردگی) توجه کنید.
• نگهداری امن: همهٔ مواد شیمیایی و داروها را در ظرف اصلی خود، دور از دسترس کودکان و در کابینت‌های قفل‌دار نگهداری کنید. هرگز آن‌ها را در بطری نوشابه یا ظروف غذا نریزید.
• تهویهٔ مناسب: هنگام استفاده از مواد شیمیایی دارای بخار (مثل وایتکس، تینر) پنجره‌ها را باز کنید و از ماسک مناسب استفاده نمایید.
• استفاده از لوازم حفاظت فردی: هنگام کار با مواد شیمیایی، از دستکش، عینک و پیش‌بند استفاده کنید.
• شستشوی صحیح مواد غذایی: میوه‌ها و سبزیجات را به دقت با آب تمیز بشویید تا باقیماندهٔ سموم کشاورزی کاهش یابد.
• آگاهی از گیاهان سمی: نام و شکل گیاهان آپارتمانی و گیاهان اطراف محل زندگی خود را بدانید و به کودکان در مورد خطر چشیدن یا خوردن گیاهان ناشناس هشدار دهید.

پاورقی

^[1] مواد سمی (Toxic Substances): موادی که هنگام ورود به بدن یا تماس با آن می‌توانند باعث آسیب، بیماری یا مرگ شوند.

^[2] سم (Toxin, Poison): اصطلاح عمومی برای ماده‌ای که برای بدن مضر است. گاهی سم به سمومی گفته می‌شود که منشأ زیستی دارند.

^[3] دوز (Dose): مقدار مشخصی از یک ماده (معمولاً بر حسب وزن به ازای هر کیلوگرم وزن بدن).

^[4] آنزیم (Enzyme): پروتئین‌هایی که سرعت واکنش‌های شیمیایی در بدن را افزایش می‌دهند و برای حیات ضروری هستند.

^[5] DNA (دئوکسی ریبونوکلئیک اسید): مولکول حاوی اطلاعات ژنتیکی و دستورالعمل‌های ساخت و کارکرد موجودات زنده.

^[6] مونوکسیدکربن (Carbon Monoxide, CO): گازی بی‌رنگ و بی‌بو که از سوختن ناقص سوخت‌های فسیلی تولید می‌شود و با هموگلوبین خون ترکیب شده و مانع انتقال اکسیژن می‌شود.

^[7] بوتولینوم (Botulinum): سم عصبی بسیار قوی تولید شده توسط باکتری کلستریدیوم بوتولینوم که باعث فلج عضلات می‌شود.

^[8] دی‌اکسیدگوگرد (Sulfur Dioxide, SO₂): گاز آلاینده‌ای که از سوختن زغال‌سنگ و فرآورده‌های نفتی آزاد می‌شود و برای دستگاه تنفسی مضر است.

^[9] آزبست (Asbestos): نام گروهی از کانی‌های طبیعی با الیاف ریز که استنشاق آن‌ها می‌تواند باعث بیماری‌های ریوی جدی مانند سرطان شود.

^[10] نیکوتین (Nicotine): مادهٔ شیمیایی اعتیادآور و سمی موجود در گیاه تنباکو و محصولات دخانی.

^[11] سم‌شناسی (Toxicology): شاخه‌ای از علم که به مطالعهٔ اثرات زیان‌بار عوامل شیمیایی، فیزیکی یا بیولوژیکی بر موجودات زنده می‌پردازد.