مرحله آگاهی: اولین گام در پذیرش نوآوری
نوآوری چیست و چرا آگاهی از آن مهم است؟
نوآوری به هر ایده، روش یا محصولی گفته میشود که برای فرد یا گروهی از افراد، جدید و متفاوت به نظر برسد. این تعریف بسیار نسبی است. چیزی که برای یک دانشآموز دبیرستانی در تهران یک نوآوری محسوب میشود، ممکن است برای یک دانشمند در آزمایشگاهی در ژاپن کاملاً عادی باشد. نکته کلیدی اینجاست: تا زمانی که فردی از وجود یک نوآوری آگاه نباشد، هرگز نمیتواند درباره استفاده از آن تصمیم بگیرد. بنابراین، مرحله آگاهی مانند کلید روشن کردن چراغ در یک اتاق تاریک است. قبل از اینکه بدانیم در اتاق چه چیزهایی وجود دارد، نمیتوانیم از آنها استفاده کنیم.
برای درک بهتر، به این مثال ساده فکر کنید: فرض کنید یک شرکت ایرانی، یک برنامه کاربردی (اپلیکیشن) جدید برای یادگیری زبان انگلیسی طراحی کرده که با روشهای بازیوار (گیمیفیکیشن) کار میکند. تا زمانی که شما دانشآموز عزیز، از طریق تبلیغ در شبکه اجتماعی، توصیه دوست یا مقالهای در یک وبسایت آموزشی، از وجود این اپلیکیشن مطلع نشوید، طبیعتاً نمیتوانید آن را نصب کنید، از آن استفاده کنید یا حتی نظر مثبت یا منفی درباره آن داشته باشید. تمام مراحل بعدی مانند علاقهمندی، آزمایش، تصمیمگیری و استفاده مستمر، همگی وابسته به همین اطلاع اولیه هستند.
کانالهای اصلی کسب آگاهی اولیه
اطلاعات مربوط به نوآوریها از مسیرهای مختلفی به دست ما میرسند. این مسیرها را کانالهای ارتباطی مینامیم. شناخت این کانالها به ما کمک میکند بفهمیم معمولاً چگونه با چیزهای جدید آشنا میشویم. این کانالها را میتوان به دو دسته کلی تقسیم کرد:
| دسته کانال | نمونههای رایج | مثال ملموس برای دانشآموز | میزان تأثیرگذاری |
|---|---|---|---|
| کانالهای انبوه (عمومی)
ارسال پیام به طیف وسیعی از مردم به صورت همزمان.
|
تبلیغات تلویزیونی، بنرهای اینترنتی، روزنامه، رادیو، بیلبوردهای شهری | دیدن تبلیغ یک تبلت آموزشی جدید در میان برنامه محبوب تلویزیونی. | متوسط
معمولاً فقط نام و یک ویژگی را منتقل میکند.
|
| کانالهای شخصی
ارتباط چهرهبهچهره یا نزدیک بین افراد.
|
صحبت با دوستان، خانواده، معلمان، همکلاسیها، اینفلوئنسرهای مورد اعتماد | شنیدن از معلم شیمی درباره یک اپلیکیشن جدول تناوبی تعاملی که خودش از آن استفاده میکند. | بالا
اعتماد بیشتر و توضیح مفصلتر باعث تأثیرگذاری قویتر میشود.
|
| کانالهای اجتماعیمجازی
ترکیبی از انبوه و شخصی در فضای مجازی.
|
پستها و استوریهای شبکههای اجتماعی (مثلاً اینستاگرام، روبیکا)، وبلاگها، فرومهای تخصصی | دیدن یک ریل (فیلم کوتاه) از یک دانشآموز که نحوه ساخت یک پروژه علمی را با یک کیت جدید آموزشی نشان میدهد. | بسیار بالا
ترکیب تصویر، صدا و توصیه غیرمستقیم همسنها بسیار مؤثر است.
|
عوامل مؤثر بر جلب توجه در مرحله آگاهی
همه نوآوریها به یک اندازه مورد توجه قرار نمیگیرند. چه عواملی باعث میشود یک نوآوری در میان انبوهی از اطلاعات روزمره، به چشم ما بیاید و در حافظه اولیه ما ثبت شود؟
سادگی و وضوح پیاممربوط بودن به نیازتکرارمنبع معتبر
سادگی و وضوح: اگر توضیح یک نوآوری پیچیده و گیجکننده باشد، احتمال نادیده گرفته شدن آن زیاد است. مثلاً اگر بخواهند یک ماشین حساب مهندسی جدید را با ذکر تمامی 150 عملکرد آن معرفی کنند، دانشآموز سریع از آن عبور میکند. اما اگر بگویند «این ماشینحساب، رسم نمودار معادلات درسی شما را در 2 ثانیه انجام میدهد»، پیام واضح و جذابی است.
مربوط بودن به نیاز: اگر نوآوری بتواند مشکلی از مشکلات فعلی فرد را حل کند، شانس بیشتری برای جلب توجه دارد. برای مثال، دانشآموزی که در تمرین های واکنشهای شیمیایی مشکل دارد، به محض شنیدن نام یک شبیهساز تعاملی که این واکنشها را به صورت انیمیشن نشان میدهد، توجهش جلب میشود.
تکرار: شنیدن یکباره نام یک نوآوری ممکن است کافی نباشد. اما اگر از کانالهای مختلف (مثلاً هم از معلم و هم از یک دوست و هم در یک برنامه تلویزیونی علمی) نام یک کیت رباتیک خاص را بشنویم، به مرور در ذهن ما نهادینه میشود و به آن توجه بیشتری میکنیم.
آگاهی اولیه در عمل: از گوشی هوشمند تا نرم افزارهای کمک آموزشی
بیایید با یک مثال گستردهتر، کل این فرآیند را مرور کنیم. نحوه آشنایی عمومی مردم ایران با گوشیهای هوشمند لمسی را در نظر بگیرید. در ابتدا (سالهای اولیه)، اکثر مردم فقط گوشیهای معمولی با صفحه کلید فیزیکی میشناختند. آگاهی اولیه از گوشیهای لمسی چگونه ایجاد شد؟
اولین بار احتمالاً از طریق اخبار فناوری در رسانهها، دیدن آن در فیلمهای خارجی یا توصیه دوستانی که سفر به خارج از کشور داشتند. پیام اولیه بسیار ساده بود: «گوشیهایی که صفحه کلید ندارند و با لمس صفحه نمایش کنترل میشوند». این آگاهی اولیه، اگرچه ممکن بود همراه با تعجب یا حتی شک باشد، اما همان چراغ اولیه را روشن کرد. سپس با ورود رسمی این گوشیها به بازار ایران، کانالهای دیگر مانند تبلیغات گسترده، فروشندگان و استفاده پیشروها در جامعه (مانند کسبوکارها و افراد مشهور) به تقویت این آگاهی کمک کردند تا جایی که امروز این فناوری کاملاً شناخته شده است.
مثال دیگر در فضای درسی: آگاهی از پلتفرمهای آزمون آنلاین. در ابتدای همهگیری بیماری، بسیاری از دانشآموزان و معلمان حتی نام این پلتفرمها را نشنیده بودند. آگاهی اولیه عمدتاً از طریق دستورالعمل آموزش و پرورش (یک کانال رسمی) و سپس معلمان (کانال شخصی معتبر) و به صورت گروههای کلاسی در پیامرسانها (کانال اجتماعی-شخصی) ایجاد شد. پیام اولیه واضح و مرتبط با نیاز فوری بود: «نرمافزاری که از طریق آن میتوان در خانه آزمون داد».
پرسشهای مهم و اشتباهات رایج
پاورقی
1Awareness Stage: مرحله آگاهی. اولین مرحله در مدلهای پذیرش نوآوری که در آن فرد برای نخستین بار از وجود نوآوری مطلع میشود.
2Innovation: نوآوری. هر ایده، روش یا محصولی که توسط فرد یا گروهی از افراد، جدید درک شود.
3Communication Channels: کانالهای ارتباطی. مسیرها یا روشهای انتقال اطلاعات از منبع به گیرنده.
4Adoption: پذیرش. فرآیند تصمیمگیری فرد برای استفاده کامل و مستمر از یک نوآوری.
5Gamification: بازیوارسازی. استفاده از المانها و تفکرهای طراحی بازی در زمینهای غیر از بازی برای افزایش مشارکت و انگیزه.
