تأکید گزینشی: آنچه میبینیم و آنچه نمیبینیم
تأکید گزینشی از کجا میآید؟
ما هر روز با حجم عظیمی از اطلاعات روبهرو هستیم. مغز ما نمیتواند به همهی آنها به یک اندازه توجه کند. بنابراین، رسانهها، سیاستمداران، تبلیغاتچیها و حتی دوستانمان، ناگزیر دست به گزینش میزنند. آنها تصمیم میگیرند کدام خبر را اول پخش کنند، کدام ویژگی یک محصول را بزرگنمایی کنند یا کدام مشکل اجتماعی را در کانون توجه قرار دهند. این همان تأکید گزینشی است: فرآیندی که طی آن، برخی جنبههای یک واقعیت گسترده، پررنگ و برخی دیگر کمرنگ یا نادیده گرفته میشوند.
برای درک بهتر، فرض کنید یک سیب را در دست دارید. یک نفر ممکن است بر تازگی و قرمزی آن تأکید کند و شما را به خرید تشویق کند. دیگری ممکن است روی یک لکهی کوچک روی پوست سیب دست بگذارد تا قیمت آن را پایین بیاورد. هر دو نفر حقیقت را میگویند، اما هرکدام بخشی از حقیقت را برجسته کردهاند که به هدفشان کمک میکند.
| حوزه | آنچه برجسته میشود | آنچه معمولاً کمرنگ میشود | هدف احتمالی |
|---|---|---|---|
| خبررسانی | یک درگیری کوچک خیابانی | پروژههای موفق فرهنگی شهر | جذب مخاطب با اخبار جنجالی |
| تبلیغات یک نوشیدنی | طعم میوهای و ویتامینها | میزان قند و مواد نگهدارنده | افزایش فروش |
| یک کمپین انتخاباتی | قول ایجاد 1000 شغل جدید | هزینههای سنگین این طرح و منابع مالی آن | کسب رأی |
| صحبتهای والدین | نمرهی پایین تو در امتحان ریاضی | نمرههای عالی تو در هنر و ادبیات | انگیزه دادن برای تلاش بیشتر |
چگونه تأکید گزینشی، "واقعیت" ما را میسازد؟
تأکید گزینشی مانند یک فیلتر یا قاب عمل میکند. وقتی یک عکس را در شبکههای اجتماعی با فیلتر خاصی میبینیم، رنگها و جزئیات آن تغییر کرده است. تأکید گزینشی هم دقیقاً همین کار را با اطلاعات انجام میدهد. این فرآیند میتواند به شکلهای مختلفی رخ دهد:
۱. تکرار: هرچه یک موضوع بیشتر تکرار شود، مهمتر و واقعیتر به نظر میرسد. اگر همهی خبرگزاریها فقط دربارهی افزایش قیمت بنزین صحبت کنند، ممکن است این تصور به وجود آید که این تنها مشکل اقتصادی کشور است، درحالی که ممکن است مسائل دیگری هم وجود داشته باشد.
۲. اولویتبندی: قرار دادن یک خبر در تیتر اول یا دقیقهی اول خبر، به مخاطب میگوید: «این مهمترین رویداد امروز است.» حتی اگر از نظر واقعی، یک خبر دیگر در بلندمدت مهمتر باشد.
۳. حذف: سادهترین و در عین حال قدرتمندترین روش. وقتی شما از یک بحث یا محصول، فقط نکات مثبت را میشنوید، تصویر ناقصی در ذهن شما شکل میگیرد. مانند معرفی یک بازی کامپیوتری که تنها صحنههای اکشن آن نشان داده میشود، اما از اعتیادآور بودن یا هزینههای درون برنامهای آن حرفی زده نمیشود.
یک آزمایش فکری: فروشگاه خبری محله
برای درک عمیقتر، یک فروشگاه خبری را در محلهتان تصور کنید. این فروشگاه فقط 10 قفسه دارد و مدیر فروشگاه (خبرگزاری) باید تصمیم بگیرد کدام اخبار را روی این قفسههای محدود و جلوی چشم بچیند.
- اگر او اخبار مربوط به پروژههای نیمهکاره را روی 8 قفسه بچیند، مراجعین فکر میکنند شهرشان پر از مشکل است.
- اگر اخبار افتتاح کتابخانههای جدید و المپیادهای ورزشی دانشآموزی را برجسته کند، حس امید و پیشرفت به آنها دست میدهد.
حالا فرض کنید یک مشتری (شهروند) برای خرید به این فروشگاه میآید. او وقت ندارد همهی انبار پشت صحنه را بگردد. او فقط محصولات روی قفسهها را میبیند و براساس آنها تصمیم میگیرد (فکر میکند). این همان تأثیر تأکید گزینشی بر افکار عمومی است. افکار عمومی اغلب براساس آنچه دیده میشود شکل میگیرد، نه تمام آنچه وجود دارد.
حتی در ریاضیات ساده میتوان این مفهوم را دید. فرض کنید میانگین نمرهی کلاس شما در درس فیزیک $ \frac{12+19+3+17+14}{5} = 13 $ باشد. اگر معلم فقط روی نمرهی 19 و 17 تأکید کند، تصویر یک کلاس قوی را نشان میدهد. اگر فقط نمرهی 3 را برجسته کند، کلاس ضعیف به نظر میرسد. هر دو گروه اعداد واقعی هستند، اما انتخابِ کدامشان را ببینیم، تفسیر ما را عوض میکند.
پرسشهای مهم و اشتباهات رایج
- منابع چندگانه: یک خبر را فقط از یک خبرگزاری یا کانال دنبال نکنید.
- سوال «و سپس چه؟»: از خود بپرسید اگر این موضوع (مثلاً افتتاح یک استادیوم) مهم است، چه موضوعات دیگری ممکن است به خاطرش نادیده گرفته شده باشند؟ (مثلاً هزینهی نگهداری آن در آینده)
- جستجوی طرف دیگر سکه: وقتی یک تبلیغ فقط مزایا را میگوید، خودتان در مورد معایب احتمالی جستجو کنید.
تأکید گزینشی بخش جداییناپذیری از ارتباطات در دنیای پراطلاعات امروز است. از اخبار گرفته تا تبلیغات و گفتگوهای روزمره، همه ما هم قربانی و هم گاهی کنشگر این پدیده هستیم. آگاهی از وجود آن، اولین و مهمترین قدم برای محافظت از خود در برابر جهتدهیهای ناخواسته است. به یاد داشته باشیم: واقعیت مانند یک الماس چندوجهی است. آنچه معمولاً به ما نشان داده میشود، تنها یکی از آن وجههاست. یک شهروند هوشیار، برای دیدن وجههای دیگر تلاش میکند.
پاورقی
1تأکید گزینشی (Selective Emphasis): در علوم ارتباطات و جامعهشناسی، به فرآیند برجسته کردن برخی جنبههای یک واقعیت، رویداد یا پیام، همزمان با کماهمیت نشان دادن یا حذف جنبههای دیگر، با هدف تأثیرگذاری بر درک و تفسیر مخاطب گفته میشود.
2الگوریتم (Algorithm): مجموعهای از دستورالعملهای مرحلهبهمرحله است که یک کامپیوتر برای حل یک مسئله یا انجام یک کار خاص دنبال میکند. در شبکههای اجتماعی، الگوریتمها تصمیم میگیرند چه پستهایی را به کاربر نشان دهند.
3حباب فیلتر (Filter Bubble): وضعیتی که در آن یک کاربر اینترنت، تنها اطلاعات و دیدگاههای همسو با عقاید خودش را دریافت میکند و از دیدگاههای مخالف یا متفاوت جدا میماند. این وضعیت به دلیل عملکرد الگوریتمهای شخصیسازی شده ایجاد میشود.
