بازنمایی خبری: پنجرهای که بخشی از منظره را نشان میدهد
بازنمایی خبری چیست؟ از دیدهبان تا قصهگو
خیلی وقتها فکر میکنیم رسانهها مثل یک آینه هستند که واقعیت را دقیقاً همانطور که هست نشان میدهند. اما این تصور چندان درست نیست. یک رسانه بیشتر شبیه یک نقاش یا یک کارگردان است که از بین انبوهی از رویدادها، تعدادی را انتخاب میکند، روی برخی زوم میکند، برخی را در سایه قرار میدهد و در نهایت یک «قصه» یا «روایت» خاص از جهان به ما ارائه میدهد. به این فرآیند بازنمایی میگویند. در حوزه اخبار، این یعنی حتی وقتی یک گزارش کاملاً واقعیات را نقل میکند، باز هم نتیجه نهایی میتواند با گزارش یک رسانه دیگر متفاوت باشد.
| ابزار بازنمایی | توضیح ساده | مثال ملموس |
|---|---|---|
| گزینش (Selection) | انتخاب کدام خبر برای پوشش و نادیده گرفتن کدام خبر. | پوشش گسترده یک درگیری کوچک در یک منطقه خاص و بیتوجهی کامل به قحطی در منطقهای دیگر. |
| تاکید (Emphasis) | دادن اهمیت بیشتر به بخشی از خبر (با تیتر درشت، زمان بیشتر، تکرار). | در گزارش یک تظاهرات، تاکید روی چند فرد خشونتطلب به جای هدف اصلی هزاران معترض آرام. |
| قاببندی (Framing)2 | قرار دادن خبر در یک چهارچوب تفسیری خاص. | معرفی یک افزایش قیمت به عنوان «جریمه مصرفکنندگان» در مقابل «تلاش برای مدیریت منابع». |
| زبان و واژگان | انتخاب کلمات با بار معنایی مثبت یا منفی. | استفاده از کلمه «تروریست» در مقابل «مبارز راه آزادی» برای توصیف یک فرد. |
چرا خبرگزاریها واقعیت را گزینشی نشان میدهند؟
این کار لزوماً همیشه از روی قصد و نقشه قبلی نیست. عوامل زیادی در آن دخیلند:
- محدودیت زمان و فضا: صفحات روزنامه محدود است و زمان خبر تلویزیونی هم کوتاه. پس مجبور به انتخاب و خلاصهسازی هستند.
- جذابیت برای مخاطب: رسانهها نیاز به دیده شدن دارند. ممکن است روی بخشهای حاشیهای اما جنجالی یک رویداد بیشتر تمرکز کنند تا بخشهای مهم اما کسلکننده.
- خطمشی رسانه: هر رسانهای مالک، سردبیر و ایدئولوژی خاص خودش را دارد که مثل یک فیلتر روی اخبار اثر میگذارد.
- منابع خبری: خبرنگاران به همه جا دسترسی ندارند. معمولاً به منابع رسمی (مثل پلیس، دولت) دسترسی راحتتری دارند، پس روایت رسمی بیشتر دیده میشود.
یک آزمایش ساده: گزارشگری از یک مسابقه فوتبال در مدرسه
فرض کنید شما خبرنگار هستید و باید از یک مسابقه فوتبال بین دو کلاس (10آ و 10ب) در حیاط مدرسه گزارش بدهید. واقعیت کامل شامل این است: بازی پرگل و هیجان بود، دوستانه برگزار شد، تعدادی خطا هم رخ داد، بازیکن ستاره 10آ3 گل زد، در دقیقه 70 یک دعوای کوچک بین دو بازیکن پیش آمد که سریع آرام شد، و در نهایت 10آ4 بر 2 برنده شد.
حالا ببینید چگونه با بازنمایی گزینشی میتوان دو گزارش کاملاً متفاوت ساخت:
| رسانه الف (حامی کلاس 10آ) | رسانه ب (حامی کلاس 10ب) | ابزار بازنمایی استفاده شده |
|---|---|---|
| تیتر: قهرمانی قاطع 10آ با هتتریک ستارهاش | تیتر: درگیری فیزیکی در بازی دوستانه، شائبه بیعدالتی داور | گزینش، تاکید، قاببندی |
| گزارش با تمرکز بر مهارت و کار تیمی 10آ و عملکرد درخشان بازیکن شماره 9. | گزارش با تمرکز بر خطاهای 10آ و جزئیات دعوای دقیقه 70. اشاره به تصمیمات مشکوک داور. | تاکید، قاببندی |
| دعوا به عنوان یک «سوءتفاهم زودگذر» توصیف شده که بازیکن ستاره 10آ در آرامکردن آن نقش داشت. | از واژههای «حمله»، «برخورد خشن» و «اعتراض شدید» برای توصیف همان صحنه استفاده شده. | زبان و واژگان |
هر دو گزارش بخشی از واقعیت را گفتهاند، اما تصویر نهایی و احساسی که به مخاطب منتقل میکنند، کاملاً متفاوت است. این مثال ساده، اصل بازنمایی گزینشی را در سطح خیلی بزرگتر در خبررسانی بینالمللی و ملی نشان میدهد.
چگونه در برابر بازنمایی گزینشی هوشیار باشیم؟ (راهکارهای عملی)
ما نمیتوانیم رسانهها را وادار کنیم که فقط واقعیت کامل را نشان دهند، اما میتوانیم مهارت «سواد رسانهای» خود را تقویت کنیم:
- مصرف چندرسانهای: درباره یک موضوع خاص، فقط به یک منبع (مثلاً یک شبکه اجتماعی یا یک خبرگزاری) اکتفا نکنید. اخبار را از منابع مختلف با خطمشیهای متفاوت دنبال کنید.
- پرسشگری: از خود بپرسید: چه چیزی گفته شده و چه چیزی نگفته مانده است؟ چه کسی این خبر را میگوید و چه سودی ممکن است از این نوع بیان ببرد؟
- توجه به تیتر و قاببندی: تیترها قویترین ابزار قاببندی هستند. آیا تیتر با محتوای خبر همخوانی دارد یا فقط میخواهد یک احساس خاص را برانگیزد؟
- جستجوی منبع اولیه: سعی کنید به اصل ویدئو، بیانیه یا گزارش دست پیدا کنید. گاهی تفسیرها و برشهای رسانهای، اصل ماجرا را تحریف میکند.
پرسشهای مهم و اشتباهات رایج
پاورقی
1بازنمایی خبری (News Representation): فرآیند ساخت، انتخاب و ارائه اخبار توسط رسانهها که طی آن واقعیت اجتماعی به نشانههای زبانی و تصویری تبدیل میشود. معادل انگلیسی: News Representation.
2قاببندی (Framing): ارائه یک موضوع از زاویه دید خاصی که برخی جنبههای آن را برجسته و برخی دیگر را کمرنگ میکند تا برداشت مخاطب را هدایت کند. معادل انگلیسی: Framing.
3حباب فیلتر (Filter Bubble): وضعیتی که در آن یک کاربر اینترنت فقط اطلاعات و دیدگاههای همسو با عقاید خود را دریافت میکند، زیرا الگوریتمها محتوا را بر اساس رفتار گذشته او شخصیسازی میکنند. معادل انگلیسی: Filter Bubble.
