رقابت رسانهای بر سر توجه
توجه: کالایی گرانبها در عصر اطلاعات
تصور کن وارد یک فروشگاه بزرگ شوی که صدها قفسه پر از کالاهای مختلف دارد. اما تو فقط میتوانی یک سبد خرید کوچک همراه داشته باشی. در این دنیا، "سبد خرید" تو در واقع همان "توجه" توست. مغز انسان در هر لحظه ظرفیت محدودی برای پردازش اطلاعات دارد. رسانهها مثل همان کالاهای فروشگاه هستند که برای قرار گرفتن در سبد توجه تو با هم میجنگند. به این پدیده اقتصاد توجه۵ میگویند، جایی که توجه ما به عنوان یک منبع کمیاب و باارزش، خرید و فروش میشود.
هر بار که به جای خواندن کتاب، سریال تماشا میکنی، یا به جای گوش دادن به یک پادکست آموزشی، در اینستاگرام۶ اسکرول میکنی، در حال تخصیص توجه خود به یک رسانه خاص هستی. رسانهای که توجه بیشتری جذب کند، میتواند از طریق تبلیغات، فروش محتوا یا افزایش نفوذ خود، درآمد بیشتری کسب کند.
| پلتفرم رسانهای | چگونه برای توجه رقابت میکند؟ | مثال ملموس |
|---|---|---|
| شبکههای اجتماعی | الگوریتم۷ فید بیپایان، نوتیفیکیشن۸، لایک و کامنت | وقتی ویدئویی در تیکتاک۹ تمام میشود، بلافاصله ویدئوی بعدی پخش میشود تا تو را در برنامه نگه دارد. |
| سایتهای خبری | تیترهای جنجالی، عکسهای بزرگ، پاپآپ۱۰ ثبتنام | "شما باور نمیکنید چه اتفاقی افتاد!"؛ چنین تیترهایی برای کلیک بیشتر طراحی شدهاند. |
| سریالهای استریمینگ۱۱ | اتوپلی۱۲ قسمت بعدی، پیشنهادات شخصی | نتفلیکس۱۳ پس از پایان یک قسمت، به طور خودکار شمارش معکوس برای پخش قسمت بعدی را شروع میکند. |
| بازیهای موبایلی | امتیاز، مرحلهبندی، پاداش روزانه | هر روز که وارد بازی شوی، یک جعبهٔ رایگان دریافت میکنی تا تو را به بازگشت فردا تشویق کند. |
سلاحهای رسانهها در نبرد توجه
رسانهها برای برنده شدن در این رقابت، از ابزارهای مختلفی استفاده میکنند. این ابزارها اغلب بر اساس تحقیقات روانشناسی طراحی شدهاند تا به طور ناخودآگاه ما را جذب کنند.
این سلاحها را میتوان در چند دسته اصلی قرار داد:
۱. ایجاد عادت: رسانهها دوست دارند رفتار تو قابل پیشبینی شود. اگر هر روز سر ساعت مشخصی یوتیوب۱۴ را چک کنی، برای آنها یک موفقیت بزرگ است. نوتیفیکیشنها و اعلانهای روزانه دقیقاً برای همین هدف طراحی شدهاند.
۲. شخصیسازی: آیا تا به حال دقت کردهای که پیشنهادهای ویدئویی در یوتیوب چقدر شبیه به چیزهایی است که قبلاً دیدهای؟ این کار الگوریتم است. رسانه با جمعآوری داده از رفتار تو، سعی میکند محتوایی را نشان دهد که احتمال علاقهمندی تو به آن بیشتر است تا زمان بیشتری در پلتفرم بمانی.
۳. ایجاد حس فوریت و کنجکاوی: "فقط امروز"، "تعداد محدود"، "در حال حاضر تماشا کن". این عبارات حس میدهند که اگر الان توجه نکنی، فرصت را از دست میدهی. پایان باز داستانها یا ویدئوهای دارای "کلیفهنگر۱۵" نیز کنجکاوی ما را تحریک میکنند تا برای دانستن ادامه ماجرا بازگردیم.
یک روز معمولی در اقتصاد توجه
بیا با هم یک روز معمولی یک دانشآموز را از نگاه "اقتصاد توجه" مرور کنیم:
صبح: زنگ هشدار گوشی که قطع میشود، اولین نوتیفیکیشنها روی صفحه قفل ظاهر میشوند: یک خبر فوری از یک خبرگزاری، یادآوری یک بازی برای دریافت پاداش روزانه و یک پیام از شبکه اجتماعی. در کمتر از ۵ دقیقه، سه رسانه مختلف برای جلب توجه اول صبح تو رقابت کردهاند.
ظهر: در زمان استراحت، دوستی لینک یک ویدئوی خندهدار برایت میفرستد. آن را میبینی و سپس پلتفرم، به طور خودکار ویدئوی مشابه بعدی را پخش میکند. بدون اینکه متوجه شوی، ۲۰ دقیقه از وقتت صرف تماشای ویدئوهایی شدهای که از قبل قصد تماشای آنها را نداشتی. این نمونهای از طراحی برای درگیر نگه داشتن کاربر است.
عصر: برای انجام تکالیف تحقیق میکنی. پنجره مرورگر تو پر است از تبهای مختلف: ویکیپدیا، یک سایت خبری، یک ویدئوی آموزشی در آپارات۱۶ و چند شبکه اجتماعی. تمرکز کردن سخت است زیرا هر چند دقیقه یک نوتیفیکیشن جدید از یکی از این تبها یا برنامههای دیگرت میآید و توجه تو را منحرف میکند.
این سناریو نشان میدهد که چگونه زندگی ما در یک میدان نبرد دائمی برای جلب توجه غرق شده است.
اشتباهات رایج و پرسشهای مهم
پاسخ: انتخاب زیاد به خودی خود خوب است، اما مشکل اصلی توجه دزدیده شده است. وقتی رسانهها با ترفندهای روانشناختی طراحی شدهاند تا زمان زیادی از ما بگیرند، ممکن است ما کنترل خود را بر چگونگی گذران وقت از دست بدهیم. این میتواند منجر به تأخیر در انجام کارهای مهم (تعلل)، کاهش تمرکز و حتی احساس خستگی ذهنی شود. نکته کلیدی این است که ما آگاهانه انتخاب کنیم، نه اینکه توسط طراحی رسانهها هدایت شویم.
پاسخ: چند راهکار ساده وجود دارد: ۱) نوتیفیکیشنهای غیرضروری را خاموش کن. این بزرگترین قدم است. ۲) برای کارهای مهم (مثل درس خواندن) زمانبندی مشخص داشته باش و در آن مدت گوشی را در حالت "سکوت" یا "عدم مزاحمت" قرار ده. ۳) از قابلیت گزارش زمان استفاده از برنامهها در گوشیهای هوشمند استفاده کن تا ببینی وقتت کجا میرود. آگاهی، اولین قدم برای کنترل است.
پاسخ: خیر، هدف همه یکسان نیست. رسانههای تجاری بزرگ (مانند شبکههای اجتماعی رایگان) مدل درآمدی مبتنی بر تبلیغات دارند، بنابراین هرچه زمان بیشتری در آنها بگذرانیم، برای آنها سودآورتر است. اما رسانههای آموزشی (مثل برخی اپلیکیشنهای یادگیری زبان، سایتهای درسی معتبر یا پادکستهای علمی) هدف اصلیشان انتقال دانش است. با این حال، حتی این رسانهها نیز مجبورند از جذابیتهای بصری و روشهای تعاملی استفاده کنند تا در رقابت با سرگرمیهای جذاب دیگر، بتوانند توجه ما را جلب کنند.
پاورقی
۱توجه (Attention): تمرکز ذهنی بر روی یک محرک خاص در محیط، در حالی که محرکهای دیگر نادیده گرفته میشوند.
۲توجه محدود (Limited Attention/Scarcity of Attention): مفهوم اقتصادی که براساس آن، ظرفیت توجه انسان در یک زمان مشخص، محدود و کمیاب است.
۳شخصیسازی (Personalization): تنظیم محتوا، محصول یا خدمات بر اساس سلیقه و رفتار گذشته کاربر.
۴طراحی روانشناسیشده (Persuasive Design): طراحی فناوریها و رابطهای کاربری به گونهای که بر رفتار و تصمیمات کاربر تأثیر بگذارد.
۵اقتصاد توجه (Attention Economy): مدلی اقتصادی که در آن توجه انسان به عنوان یک منبع کمیاب، محور فعالیتهای بازار قرار میگیرد.
۶اینستاگرام (Instagram): یک شبکه اجتماعی اشتراکگذاری عکس و ویدئو.
۷الگوریتم (Algorithm): مجموعهای از دستورالعملها برای حل یک مسئله یا انجام یک کار، در اینجا برای انتخاب و نمایش محتوا.
۸نوتیفیکیشن (Notification): پیام یا هشداری که توسط یک برنامه برای اطلاعرسانی به کاربر ارسال میشود.
۹تیکتاک (TikTok): یک پلتفرم شبکه اجتماعی برای اشتراکگذاری ویدئوهای کوتاه.
۱۰پاپآپ (Pop-up): پنجرهای که به طور ناگهانی (معمولاً بالای صفحه اصلی) روی صفحه مرورگر ظاهر میشود.
۱۱استریمینگ (Streaming): روش پخش محتوای صوتی یا تصویری از طریق اینترنت، بدون نیاز به دانلود کامل فایل.
۱۲اتوپلی (Autoplay): قابلیت پخش خودکار ویدئو یا محتوای صوتی پس از پایان محتوای قبلی.
۱۳نتفلیکس (Netflix): یک سرویس استریمینگ ویدئوی برتر در جهان.
۱۴یوتیوب (YouTube): یک پلتفرم اشتراکگذاری ویدئو.
۱۵کلیفهنگر (Cliffhanger): پایانبندی هیجانانگیز و بدون نتیجه در یک قسمت از سریال یا داستان، برای ترغیب بیننده به دنبال کردن ادامه.
۱۶آپارات (Aparat): یک سرویس اشتراکگذاری ویدئوی ایرانی.
