روشهای توسعه خلاقیت: ابزارها و تکنیکها
خلاقیت چیست و چرا مهم است؟
خلاقیت1 توانایی تولید ایدههای جدید و ارزشمند است. این ایدهها میتوانند یک راه حل جدید برای یک مسئله قدیمی، یک داستان تازه، یک نقاشی منحصربهفرد یا حتی یک روش بهتر برای مرتب کردن کمد اتاق شما باشند. مغز ما مانند یک عضله است و خلاقیت ورزشی است که آن را قوی میکند. دانشآموزی را در نظر بگیرید که در درس علوم باید پروژهای درباره انرژی باد ارائه دهد. اگر فقط به کپی کردن از کتاب بسنده کند، کار خلاقانهای نکرده است. اما اگر ماکت یک توربین بادی با طراحی متفاوت و از مواد بازیافتی بسازد، از خلاقیت خود استفاده کرده است.
اصول بنیادین برای پرورش خلاقیت فردی
برای رشد خلاقیت، باید محیط و ذهنیت مناسب را ایجاد کنیم. سه اصل کلیدی عبارتند از: کنجکاوی، شجاعت و تمرین مستمر. کنجکاوی یعنی پرسیدن "چه میشد اگر...؟" شجاعت یعنی نترسیدن از اشتباه یا قضاوت دیگران. تمرین مستمر نیز به معنی اختصاص زمان مشخصی در هفته برای فعالیتهای خلاقانه است، مانند نوشتن، نقاشی یا ساختن.
تکنیکهای معروف و کاربردی ایدهپردازی
این تکنیکها مانند ابزارهای یک جعبه ابزار هستند که در مواقع نیاز میتوان از آنها استفاده کرد. در جدول زیر برخی از مهمترین آنها معرفی شدهاند:
| نام تکنیک | روش کار | مثال کاربردی | سطح دشواری |
|---|---|---|---|
| بارش فکری2 | تولید سریع و بدون قضاوت حداکثر ایده ممکن درباره یک موضوع. | گروهی از دانشآموزان در 10 دقیقه تمام راههای ممکن برای استفاده جدید از یک بطری پلاستیکی را فهرست میکنند. | آسان |
| شش کلاه تفکر3 | نگاه به یک مسئله از شش زاویه مختلف (سفید: واقعیتها، قرمز: احساسات، سیاه: احتیاط، زرد: مثبت، سبز: خلاقیت، آبی: مدیریت). | بررسی ایده "ایجاد باغچه روی پشت بام مدرسه" از دیدگاههای احساسی، اقتصادی و خلاقانه توسط اعضای گروه. | متوسط |
| نقشهبرداری ذهنی4 | ترسیم تصویری و شاخهای از ایدهها حول یک کلمه یا مفهوم مرکزی. | برای نوشتن انشا درباره "زمستان"، کلمه "زمستان" را در وسط صفحه نوشته و شاخههایی مانند "حواس پنجگانه"، "خاطرات"، "فعالیتها" و... از آن منشعب میشود. | آسان |
| اسکمپر5 | پرسیدن هفت سوال (جایگزینی، ترکیب، تطبیق، تغییر بزرگ/کوچک، کاربرد دیگر، حذف، معکوسسازی) از یک محصول یا ایده موجود. | برای بهبود "مداد": اگر پاککن آن را حذف کنیم؟ اگر با یک خودکار ترکیبش کنیم؟ اگر خیلی بزرگ یا خیلی کوچکش کنیم؟ | متوسط |
خلاقیت گروهی: چگونه با هم ایدههای بهتری خلق کنیم؟
خلاقیت گروهی زمانی اتفاق میافتد که چند ذهن با هم همکاری کنند تا چیزی فراتر از جمع ایدههای فردی خلق شود. کلید موفقیت، ایجاد فضای امن است؛ جایی که هیچ کس از بیان ایدهاش نمیترسد. یک تکنیک عالی، "ایدهنویسی ناشناس" است: هر نفر ایدههایش را روی کاغذ مینویسد (بدون نام) و سپس کاغذها جمعآوری و برای همه خوانده میشود. این کار از تأثیر افراد پرحرف یا سلطهگر بر گروه جلوگیری میکند.
خلاقیت در عمل: از آزمایشگاه علوم تا صحنه تئاتر مدرسه
خلاقیت تنها مربوط به درس هنر نیست. در درس علوم، زمانی که فرضیهای جدید برای یک آزمایش مطرح میکنید، خلاق هستید. در ریاضیات، وقتی برای حل یک مسئله هندسی راهحلی کوتاهتر و زیباتر پیدا میکنید، از خلاقیت استفاده کردهاید. حتی در ورزش، طراحی یک تاکتیک جدید برای یک بازی نیز نیازمند خلاقیت است. پروژه "ساخت راکتآبگازی" یک مثال عالی است: دانشآموزان با درک رابطه بین فشار و حجم ($P V = n R T$)، باید راکتی طراحی کنند که با استفاده از واکنش جوش شیرین و سرکه، بیشترین مسافت را طی کند. تفاوت در طراحی بدنه، روش مخلوط کردن مواد و زاویه پرتاب، همه حاصل خلاقیت است.
اشتباهات رایج و پرسشهای مهم
خیر. خلاقیت مانند یک عضله است. همه پتانسیل آن را دارند اما ممکن است در برخی به دلیل تمرین بیشتر، قویتر باشد. هرکس با تمرین و یادگیری تکنیکهای درست میتواند خلاقیت خود را افزایش دهد.
بسیاری فکر میکنند خلاقیت مانند صاعقه ناگهان به ذهن میزند. درحالی که خلاقیت بیشتر شبیه کشاورزی است: باید بذر ایده را بکارید (با مطالعه و مشاهده)، به آن آب و کود دهید (با تمرین و بارش فکری) و صبورانه منتظر جوانه زدن و برداشت آن باشید.
اولاً، به یاد داشته باشید بسیاری از ایدههای بزرگ در ابتدا مسخره به نظر میرسیدند. ثانیاً، آن را به روش "بله، و..." مطرح کنید. به جای اینکه بگویید "شاید این احمقانه باشه اما..."، ایده خود را با اطمینان بگویید. همگروهیهای شما نیز باید یاد بگیرند به جای رد فوری، بگویند "بله، و میتوانیم این بخش از آن را نیز اینطور گسترش دهیم...". این باعث تقویت و بهبود ایده اولیه میشود.
پاورقی
1 Creativity – توانایی خلق ایدهها، مفاهیم یا تولیدات جدید و ارزشمند.
2 Brainstorming – تکنیک تولید ایده به صورت گروهی و آزاد.
3 Six Thinking Hats – تکنیک ادوارد دوبونو برای بررسی مسائل از جنبههای مختلف.
4 Mind Mapping – روشی گرافیکی برای سازماندهی و نمایش اطلاعات حول یک مفهوم مرکزی.
5 SCAMPER – سرنام جایگزینی، ترکیب، تطبیق، اصلاح، به کار بردن در موارد دیگر، حذف، معکوس کردن.
6 Collaboration – همکاری و مشارکت گروهی برای دستیابی به یک هدف مشترک.
