نگرش: نقشهای برای رفتار و اندیشه
نگرش چیست و از چه اجزایی ساخته شده است؟
نگرش را میتوان یک «گرایش آموختهشده» برای پاسخگویی به شیوهای ثابت نسبت به یک شخص، شیء، رویداد یا ایده دانست. مانند یک فیلتر ذهنی که جهان را از پشت آن میبینیم و بر اساس آن تصمیم میگیریم. برای مثال، نگرش یک دانشآموز نسبت به درس ریاضیات میتواند تعیینکنندهٔ میزان تلاش و نتیجهگیری او باشد.
این سه جزء در جدول زیر بهطور کامل توضیح داده شدهاند:
| عنوان جزء | توضیح (باورها و افکار) | مثال: نگرش نسبت به ورزش صبحگاهی |
|---|---|---|
| شناختی3 | باورها، دانش و افکاری که دربارهٔ یک موضوع داریم. این بخش منطقی و مبتنی بر اطلاعات است. | «ورزش صبحگاهی برای سلامتی قلب مفید است.» یا «ورزش باعث ترشح هورمونهای شادیآور میشود.» |
| احساسی4 | احساسات و هیجاناتی که نسبت به آن موضوع داریم. این بخش عاطفی و هیجانی است. | داشتن احساس نشاط و انرژی پس از ورزش، یا احساس تنفر از بیدار شدن زود هنگام. |
| آمادگی رفتاری5 | تمایل یا آمادگی برای انجام یک عمل خاص نسبت به آن موضوع. | تمایل به تنظیم زنگ ساعت برای بیداری زودهنگام و پوشیدن کفش ورزشی. |
وقتی این سه جزء با هم هماهنگ باشند، نگرش قوی و پایدار است. مثلاً اگر دانشآموزی هم معتقد باشد درس خواندن مهم است (جزء شناختی)، هم از مطالعه لذت ببرد (جزء احساسی)، احتمالاً بهطور منظم درس خواهد خواند (جزء رفتاری).
نگرش ما از کجا میآید؟ (مراحل شکلگیری)
نگرشها مادرزادی نیستند؛ آنها در طول زمان و تحت تأثیر عوامل مختلف شکل میگیرند و تغییر میکنند. این فرآیند از دوران کودکی آغاز میشود و در نوجوانی پیچیدهتر میگردد. در جدول زیر، مراحل و عوامل کلیدی شکلگیری نگرش را مشاهده میکنید:
| عامل تاثیرگذار | تاثیر بر نگرش | مثال کاربردی |
|---|---|---|
| خانواده و تربیت اولیه | پایهریزی ارزشهای اصلی، باورها و عادات اولیه. | نگرش نسبت به صداقت، کتابخوانی یا نوع تغذیه اغلب از خانواده نشأت میگیرد. |
| تجربههای شخصی مستقیم | قویترین عامل در شکلدهی نگرش. موفقیت یا شکست در یک فعالیت، نگرش قوی ایجاد میکند. | اگر دانشآموزی در یک مسابقهٔ علمی برنده شود، نگرش مثبتی نسبت به رقابتهای علمی پیدا میکند. |
| گروه همسالان و دوستان | تأثیر بسیار زیاد بهویژه در نوجوانی. میل به تعلق داشتن و پذیرفته شدن. | گرایش به یک سبک موسیقی خاص، نوع پوشش یا حتی نگرش نسبت به یک درس میتواند تحت تأثیر دوستان باشد. |
| آموزش و مدرسه | افزایش دانش (جزء شناختی)، ایجاد نظم و تعامل اجتماعی. | آشنایی با تاریخ و فرهنگ کشور، نگرش ملی را شکل میدهد. روش تدریس معلم بر نگرش نسبت به یک درس تأثیر میگذارد. |
| رسانهها و فضای مجازی | تأثیر بر باورها و الگوهای رفتاری از طریق تکرار و نمایش. | تبلیغات تجاری سعی در ایجاد نگرش مثبت نسبت به یک برند دارند. شبکههای اجتماعی میتوانند نگرش نسبت به مسائل اجتماعی را تغییر دهند. |
یک روایت کوتاه: «سارا» در کودکی به همراه پدرش به کتابخانه میرفت (تأثیر خانواده). او از دیدن قفسههای پر از کتاب لذت میبرد (تجربهٔ شخصی مثبت). در مدرسه، معلمش داستانهای جذاب برایشان میخواند (تأثیر آموزش). حالا سارا نوجوانی است با نگرشی بسیار مثبت نسبت به مطالعه که بخشی از هویت او شده است.
نگرش چگونه رفتار ما را هدایت میکند؟ (از ذهن به عمل)
نگرش مانند یک پیشبینیکنندهٔ قوی، اما نه قطعی، برای رفتار است. اگر نگرش قوی، پایدار و مرتبط با آن رفتار خاص باشد، احتمال همراستایی بین نگرش و رفتار بیشتر میشود. برای نمونه، دانشآموزی که نگرش عمیقاً مثبتی به حفظ محیطزیست دارد (هم از نظر علمی میداند مهم است، هم از دیدن طبیعت سالم احساس شادی میکند)، احتمال اینکه زباله تفکیک کند یا در فعالیتهای درختکاری شرکت کند، بسیار بالا است.
این رابطه را میتوان در حوزههای مختلف زندگی مشاهده کرد:
| حوزه | نگرش احتمالی | رفتار پیشبینیشده |
|---|---|---|
| تحصیل | «یادگیری ریاضی چالشبرانگیز اما ممکن است.» |
پشتکار بیشتر، پرسش از معلم، حل تمرین اضافه.
نگرش رشدمحور
|
| سلامتی | «خوراکیهای شیرین برای بدن مضر هستند.» | مصرف کمتر شیرینیجات، انتخاب میوه به عنوان میانوعده. |
| روابط اجتماعی | «همکاری تیمی باعث موفقیت بهتر میشود.» | گوش دادن به نظرات دیگران، تقسیم عادلانهٔ کار در پروژههای گروهی. |
| فعالیتهای جدید | «من در نقاشی استعداد ندارم.» |
اجتناب از کلاس نقاشی، امتحان نکردن تکنیکهای جدید.
نگرش ثابتمحور
|
شکلدهی نگرش مثبت: ابزاری برای موفقیت
خوشبختانه نگرش امری ثابت و تغییرناپذیر نیست. ما میتوانیم آگاهانه نگرشهای خود را بررسی و در جهت بهبود آنها گام برداریم. این کار نیاز به خودآگاهی و تمرین دارد. برای مثال، یک دانشآموز میتواند نگرش خود را نسبت به یک درس دشوار تغییر دهد. ابتدا باید باورهایش را بررسی کند («من در این درس ضعیف هستم» یک باور شناختی منفی است). سپس میتواند آن را به چالش بکشد و با جستجوی اطلاعات جدید («با تمرین بیشتر میتوانم پیشرفت کنم») و ایجاد تجربههای کوچک موفق («حل یک مسئلهٔ سخت»)، احساسات مثبت را جایگزین احساس ناتوانی کند. این فرآیند تدریجی منجر به تغییر آمادگی رفتاری و در نهایت بهبود عملکرد میشود.
پرسشهای مهم و باورهای نادرست دربارهٔ نگرش
خیر. نگرش مثبت به معنای واقعبین بودن و تمرکز بر راهحلها به جای گیر کردن در مشکلات است. فردی با نگرش مثبت شکست را انکار نمیکند، بلکه آن را به عنوان بخشی از فرآیند یادگیری میپذیرد و برای بهبود تلاش میکند.
بههیچوجه. مغز انسان دارای «انعطافپذیری عصبی»6 است، یعنی توانایی تغییر و یادگیری در تمام طول عمر را دارد. تغییر نگرش در بزرگسالی ممکن است به تلاش آگاهانه و زمان بیشتری نیاز داشته باشد، اما قطعاً امکانپذیر است.
شخصیت مجموعهای گسترده و نسبتاً پایدار از صفات است که سبک کلی فرد در تعامل با جهان را توصیف میکند (مثل درونگرایی یا برونگرایی). در حالی که نگرش، ارزیابی و جهتگیری خاص نسبت به یک موضوع، فرد یا رویداد مشخص است (مثل نگرش نسبت به یک فیلم یا یک قانون). نگرشها معمولاً نسبت به صفات شخصیتی، راحتتر تغییر میکنند.
پاورقی
۱. نگرش (Attitude)
۲. رفتار (Behavior)
۳. جزء شناختی (Cognitive Component): بخشی از نگرش که مربوط به باورها، افکار و دانش دربارهٔ یک موضوع است.
۴. جزء احساسی (Affective Component): بخشی از نگرش که مربوط به احساسات و هیجانات برانگیختهشده توسط موضوع است.
۵. جزء آمادگی رفتاری (Behavioral/Conative Component): بخشی از نگرش که به تمایل یا قصد عمل کردن به شیوهای خاص اشاره دارد.
۶. انعطافپذیری عصبی (Neuroplasticity): توانایی مغز در تشکیل و سازماندهی مجدد ارتباطات عصبی، به ویژه در پاسخ به یادگیری یا تجربه.
