آلرژی: وقتی سیستم ایمنی بدن اشتباه میکند!
سیستم ایمنی: مدافع بدن ما
بدن هر انسان یک سیستم دفاعی بسیار هوشمند به نام سیستم ایمنی دارد. کار این سیستم، شناسایی و نابودی عوامل مهاجم خطرناک مانند باکتریها و ویروسهاست. اما گاهی اوقات این سیستم دفاعی در شناسایی دچار اشتباه میشود و به مواد کاملاً بیضرر موجود در محیط، مانند گرد و غبار یا بادام زمینی، به عنوان یک مهاجم خطرناک حملهور میشود. به این واکنش بیشازحد و اشتباه، «آلرژی» میگویند. به مادهی بیضرری که باعث ایجاد این واکنش میشود، «آلرژن»3 میگویند.
انواع آلرژی و علائم آنها
آلرژنها میتوانند از راههای مختلفی وارد بدن شوند یا با آن تماس پیدا کنند و هر کدام علائم خاص خود را ایجاد میکنند. در جدول زیر برخی از رایجترین انواع آلرژی را مشاهده میکنید:
| نوع آلرژی | آلرژنهای متداول (ماده حساسیتزا) | علائم شایع |
|---|---|---|
| آلرژی تنفسی (مثل تب یونجه) | گردهی گلها و درختان، کپکها، مایت4 گرد و غبار | عطسه، آبریزش بینی، خارش چشمها، گرفتگی بینی |
| آلرژی غذایی | شیر، تخم مرغ، بادام زمینی، مغزهای درختی، ماهی | کهیر، تورم لبها و زبان، دل درد، حالت تهوع |
| آلرژی پوستی (مثل درماتیت تماسی) | نیکل (در جواهرات)، عطرها، لاتکس5 | خارش، قرمزی، اگزما، ایجاد جوشهای ریز |
| آلرژی به نیش حشرات | نیش زنبور عسل، زنبور زرد | تورم و قرمزی در محل نیش، کهیر در کل بدن، در موارد شدید تنگی نفس |
چه اتفاقی در بدن میافتد؟ مکانیسم مولکولی آلرژی
واکنش آلرژیک یک فرآیند دو مرحلهای است. در مرحلهی اول که "حساسشدن"6 نام دارد، بدن برای اولین بار با یک آلرژن مواجه میشود. سیستم ایمنی، به اشتباه، آن را خطرناک تشخیص میدهد و پادتنهایی به نام $IgE$ (ایمونوگلوبولین E) تولید میکند. این $IgE$ها به سطح سلولهای خاصی به نام "ماست سل"7 میچسبند. در این مرحله فرد هنوز هیچ علامتی ندارد.
در مرحلهی دوم یا "برانگیختن"، وقتی فرد برای بار دوم در معرض همان آلرژن قرار میگیرد، آلرژن به $IgE$های روی ماست سلها متصل میشود. این اتصال باعث میشود ماست سلها موادی شیمیایی مانند "هیستامین"8 آزاد کنند. هیستامین همان مادهای است که مسئول ایجاد تمام علائم آزاردهندهی آلرژی مانند خارش، عطسه و تورم است. این رابطه را میتوان به صورت نمادین نشان داد:
تشخیص و مدیریت آلرژی در زندگی روزمره
اگر پزشک به آلرژی شک کند، ممکن است تست پوستی یا آزمایش خون انجام دهد. در تست پوستی، مقدار بسیار کمی از آلرژنهای مختلف روی پوست قرار میگیرد و اگر بدن به آن حساس باشد، در آن ناحیه یک برآمدگی قرمز و خارشدار ایجاد میشود. مهمترین راه مدیریت آلرژی، "اجتناب" از آلرژن است. اما وقتی اجتناب ممکن نیست، از داروها استفاده میشود.
| راهکار | توضیح | مثال |
|---|---|---|
| اجتناب | دوری کردن از مادهی حساسیتزا | استفاده از ماسک در فصل گردهافشانی، خواندن برچسب مواد غذایی |
| داروها | کنترل علائم با مهار اثر هیستامین | آنتیهیستامینها9، اسپریهای بینی استروئیدی |
| ایمنیدرمانی10 | درمان ریشهای برای کاهش حساسیت بدن | تزریق منظم مقادیر بسیار کم آلرژن تحت نظر پزشک |
واکنش شدید آلرژیک: شوک آنافیلاکسی
گاهی یک واکنش آلرژیک میتواند بسیار شدید و به خطر انداختن جانب باشد که به آن "شوک آنافیلاکسی"11 میگویند. این حالت یک فوریت پزشکی است و نیاز به اقدام فوری دارد. علائم آنافیلاکسی شامل موارد زیر است:
- مشکل شدید در تنفس و احساس خفگی
- تورم شدید زبان، گلو یا لبها
- گیجی، سرگیجه شدید و افت ناگهانی فشار خون
- ضربان قلب سریع و ضعیف
درمان فوری این حالت، تزریق داروی "اپینفرین"12 (آدرنالین) است. افراد مبتلا به آلرژیهای شدید معمولاً یک قلم اپینفرین (اپیپن) همراه خود دارند.
اشتباهات رایج و پرسشهای مهم
خیر. سرماخوردگی توسط یک ویروس ایجاد میشود و معمولاً بعد از ۷ تا ۱۰ روز بهبود مییابد و ممکن است همراه با تب و بدن درد باشد. اما آلرژی توسط یک آلرژن ایجاد میشود و تا زمانی که در معرض آلرژن باشید ادامه دارد و معمولاً با تب همراه نیست. علامت شاخص آلرژی، خارش (در بینی، گلو، چشمها) است که در سرماخوردگی کمتر دیده میشود.
بله، استعداد ابتلا به آلرژی میتواند ارثی باشد. اگر یکی از والدین (به ویژه مادر) آلرژی داشته باشد، احتمال ابتلای فرزند نیز افزایش مییابد. اگر هر دو والد آلرژی داشته باشند، این احتمال حتی بیشتر هم میشود. با این حال، نوع آلرژی (مثلاً حساسیت به غذا در مقابل گرده) لزوماً به ارث نمیرسد.
گاهی اوقات بله. برخی از آلرژیهای دوران کودکی (مانند آلرژی به شیر یا تخم مرغ) ممکن است با بزرگتر شدن کودک از بین بروند. اما آلرژیهای تنفسی مانند تب یونجه اغلب مادامالعمر هستند، اگرچه شدت علائم آنها ممکن است در طول سالها کم و زیاد شود.
پاورقی
1 Allergy
2 Hay Fever
3 Allergen
4 Dust Mite
5 Latex
6 Sensitization
7 Mast Cell
8 Histamine
9 Antihistamines
10 Immunotherapy
11 Anaphylactic Shock
12 Epinephrine
