سلول T کمکی: فرماندهان پنهان سیستم ایمنی
سلول T کمکی چیست و چگونه فعال میشود؟
سلول T کمکی۱ نوعی گلبول سفید است که در مغز استخوان ساخته میشود و سپس برای بلوغ به غدهای به نام تیموس۲ میرود. این سلولها بهتنهایی نمیتوانند مهاجمان را از بین ببرند، اما وظیفهای بسیار مهمتر دارند: فرماندهی و هماهنگی سایر سلولهای سیستم ایمنی. برای درک بهتر، یک بازی فوتبال را تصور کنید: اگر مهاجمان (مانند سلولهای T کشنده۳) بازیکنان خط حمله باشند، سلولهای T کمکی مانند سرمربی تیم هستند که تاکتیکها را طراحی و بازیکنان را به حرکت درمیآورند.
فعالسازی این سلولها یک فرآیند دو مرحلهای است:
| مرحله | شرح فرآیند | نقشآفرین اصلی |
|---|---|---|
| ۱ | یک سلول عرضهکنندهی آنتیژن۴ (مانند ماکروفاژ) قطعهای از میکروب (آنتیژن) را به سلول T کمکی نشان میدهد. | سلول عرضهکنندهی آنتیژن (APC) |
| ۲ | یک سیگنال شیمیایی دوم (co-stimulation) از طرف سلول عرضهکننده، سلول T را به طور کامل فعال میکند. | سلول T کمکی |
پس از فعالسازی، سلول T کمکی شروع به تقسیم و تولید هزاران سلول دختر میکند. این سلولهای دختر سپس به انواع تخصصیافتهای تبدیل میشوند که هر کدام وظیفهی خاصی در جنگ علیه بیماریزاها دارند.
انواع مختلف سلول T کمکی و وظایف تخصصی آنها
همهی سلولهای T کمکی شبیه هم نیستند. آنها بسته به نوع مهاجم، به زیرمجموعههای مختلفی تمایز مییابند. هر کدام از این زیرمجموعهها با ترشح مولکولهای سیگنالده خاص به نام سایتوکاین۵، پاسخ ایمنی خاصی را راهاندازی میکنند.
| نوع سلول | وظیفه اصلی | مقابله با | مولکول سیگنالده (مثال) |
|---|---|---|---|
| Th1 | تقویت ایمنی سلولی؛ فعالکردن ماکروفاژها | ویروسها و باکتریهای درونسلولی | اینترفرون گاما (IFN-γ) |
| Th2 | تقویت ایمنی هومورال؛ فعالکردن سلولهای B برای تولید پادتن | کرمهای انگلی و آلرژنها | اینترلوکین-۴ (IL-4) |
| Th17 | جذب نوتروفیلها برای مبارزه با عفونتهای قارچی و باکتریایی | قارچها و باکتریهای خارجسلولی | اینترلوکین-۱۷ (IL-17) |
| Treg تنظیمکننده | مهار و خاموشکردن پاسخ ایمنی پس از اتمام جنگ؛ جلوگیری از خودایمنی | خود بدن (برای جلوگیری از حمله) | اینترلوکین-۱۰ (IL-10) |
همانطور که در جدول میبینید، سلولهای Treg مانند پلیسهای سیستم ایمنی عمل میکنند و مطمئن میشوند که پس از نابودی میکروب، جنگ به پایان برسد و سیستم ایمنی به بافتهای خود بدن حمله نکند.
سلول T کمکی در عمل: از واکسن تا آلرژی
اهمیت سلولهای T کمکی را میتوان در زندگی روزمره مشاهده کرد. عملکرد واکسنها کاملاً به این سلولها وابسته است. واکسن با معرفی یک بخش بیخطر از یک میکروب (آنتیژن)، سلولهای T کمکی را فعال میکند. این سلولها سپس سلولهای B را برای تولید پادتنهای اختصاصی و همچنین سلولهای T خاطره۶ را برای دفاع سریع در آینده، راهاندازی میکنند. این فرآیند را میتوان با رابطهای ساده نشان داد:
از طرف دیگر، آلرژی نتیجهی یک اشتباه در کار این سلولهاست. در افراد مبتلا به آلرژی، سلولهای Th2 به اشتباه یک مادهی بیضرر مانند گردهی گلها را به عنوان یک تهدید خطرناک شناسایی میکنند. این باعث تحریک سلولهای B برای تولید پادتنهای آلرژیزا (IgE) میشود و علائمی مانند عطسه و خارش را به وجود میآورد.
اشتباهات رایج و پرسشهای مهم
خیر. این یک اشتباه رایج است. سلولهای T کمکی مانند یک ژنرال در پشت خطوط مقدم میمانند و با ارسال سیگنالهای شیمیایی (سایتوکاین)، به سربازان واقعی سیستم ایمنی یعنی سلولهای T کشنده، ماکروفاژها و سلولهای B دستور میدهند که حمله کرده و مهاجمان را نابود کنند.
در صورت نبود یا نقص عملکرد این سلولها، سیستم ایمنی دچار هرج و مرج میشود. دو سناریوی فاجعهبار ممکن است رخ دهد: ۱) سیستم ایمنی نمیتواند پاسخ مؤثری به عوامل بیماریزا۷ نشان دهد و فرد مستعد عفونتهای مکرر و شدید میشود. ۲) سیستم ایمنی از کنترل خارج شده و به بافتهای خود بدن حمله میکند که به آن بیماری خودایمنی۸ میگویند.
ویروس ایدز (HIV) به طور خاص به سلولهای T کمکی حمله کرده و آنها را از بین میبرد. با کاهش تعداد این فرماندهان، کل سیستم ایمنی فلج میشود. بدن دیگر نمیتواند در برابر عفونتهایی که معمولاً بیضرر هستند مقابله کند و این موضوع منجر به بروز بیماریهای فرصتطلب۹ میشود.
سلول T کمکی یک لنفوسیت T تنظیمکننده است که اگرچه خودش مستقیم نمیکشد، اما نقشی حیاتی در رهبری و مدیریت پاسخ ایمنی دارد. از مبارزه با ویروسها و باکتریها گرفته تا ایجاد حافظهی ایمنی با واکسن و جلوگیری از بیماریهای خودایمنی، همه و همه به سلامت و عملکرد درست این سلولهای کوچک اما قدرتمند وابسته است. درک این سلولها کلید درک بسیاری از فرآیندهای سلامت و بیماری در بدن انسان است.
پاورقی
۱ سلول T کمکی (Helper T Cell یا Th)
۲ تیموس (Thymus)
۳ سلول T کشنده (Cytotoxic T Cell یا CTL)
۴ سلول عرضهکننده آنتیژن (Antigen-Presenting Cell یا APC)
۵ سایتوکاین (Cytokine) - مولکولهای پروتئینی کوچک که به عنوان پیامرسان بین سلولها عمل میکنند.
۶ سلول T خاطره (Memory T Cell)
۷ پاتوژن (Pathogen) - به معنای عامل بیماریزا است.
۸ بیماری خودایمنی (Autoimmune Disease)
۹ Opportunistic Infections - عفونتهایی که معمولاً در افراد با سیستم ایمنی سالم بیماریزا نیستند اما وقتی سیستم ایمنی ضعیف شود، فرصت بیماریزایی پیدا میکنند.
