هیپوفیز: غدهٔ مستر بدن
هیپوفیز کجاست و چه شکلی است؟
غدهٔ هیپوفیز درست در مرکز سر و در محفظهای استخوانی به نام «سلّا تورسیکا»۲ قرار گرفته است. این غده به اندازهٔ یک نخود فرنگی است و وزن آن حدود 0.5 گرم میباشد. این غده توسط یک ساقه به قسمتی از مغز به نام هیپوتالاموس۳ متصل است. این اتصال بسیار مهم است، زیرا هیپوتالاموس مانند یک فرماندهٔ عالی، به هیپوفیز دستور میدهد که چه هورمونی و در چه زمانی ترشح کند.
برای درک بهتر، یک کارخانه را تصور کنید: هیپوتالاموس مدیرعامل کارخانه است که تصمیمات کلیدی میگیرد و هیپوفیز، مدیر میانی است که دستورات را دریافت کرده و به بخشهای مختلف (سایر غدد) ابلاغ میکند تا محصولات (هورمونها) را تولید کنند.
بخشهای اصلی غدهٔ هیپوفیز
هیپوفیز از سه بخش اصلی تشکیل شده است: بخش پیشین (قدامی)، بخش پسین (خلفی) و بخش میانی. هر بخش هورمونهای خاص خود را تولید یا ذخیره میکند.
| بخش هیپوفیز | هورمونهای ترشحشده | عملکرد اصلی |
|---|---|---|
| پیشین (قدامی) | هورمون رشد، هورمون محرک تیروئید، هورمون محرک غدد فوق کلیوی، هورمونهای گنادوتروپین | کنترل رشد، تحریک غدد تیروئید و فوق کلیوی، تنظیم بلوغ و تولیدمثل |
| پسین (خلفی) | اکسی توسین، هورمون ضد ادراری (وازوپرسین)۴ | تنظیم تعادل آب بدن، انقباض رحم در زایمان، ترشح شیر |
| میانی | هورمون محرک ملانوسیت (MSH)۵ | تنظیم رنگدانههای پوست (در انسان نقش کمرنگی دارد) |
هورمونهای مهم و وظایف آنها
هورمونهای هیپوفیز مانند پیامرسانهای شیمیایی در بدن عمل میکنند. در ادامه، برخی از مهمترین آنها را بررسی میکنیم:
مثال: رابطهٔ هیپوفیز و تیروئید را میتوان به رابطهٔ ترموستات و شوفاژ تشبیه کرد. هیپوفیز (ترموستات) دمای بدن را حس میکند و در صورت نیاز، با ترشح TSH، غدهٔ تیروئید (شوفاژ) را روشن یا خاموش میکند تا دمای مطلوب (سوختوساز نرمال) حفظ شود.
هیپوفیز چگونه با دیگر غدد ارتباط برقرار میکند؟
هیپوفیز از طریق یک سیستم «فیدبک منفی»۱۰ سایر غدد را کنترل میکند. این سیستم شبیه به تنظیم دمای اتاق است. وقتی دمای اتاق به حد مطلوب برسد، ترموستات فرمان قطع به شوفاژ میدهد.
مثال: هیپوفیز هورمون محرک غدهٔ فوق کلیوی (ACTH)۱۱ را ترشح میکند. این هورمون به غدد فوق کلیوی دستور تولید کورتیزول (هورمون استرس) را میدهد. وقتی سطح کورتیزول در خون به اندازهٔ کافی بالا رفت، این موضوع به هیپوفیز و هیپوتالاموس گزارش میشود و آنها ترشح ACTH را متوقف میکنند. این چرخه اطمینان حاصل میکند که هورمونها همیشه در سطح متعادلی قرار دارند. این رابطه را میتوان با فرمول سادهای نشان داد:
$ \text{هیپوتالاموس} \xrightarrow{\text{هورمونهای آزادکننده}} \text{هیپوفیز} \xrightarrow{\text{هورمونهای محرک}} \text{غدد هدف} \xrightarrow{\text{هورمونهای نهایی}} \text{اثر بر بدن} $
بیماریهای شایع غدهٔ هیپوفیز
اگر هیپوفیز به درستی کار نکند، میتواند باعث بروز بیماریهای مختلفی شود. این بیماریها معمولاً به دو دستهٔ کمکاری و پرکاری تقسیم میشوند.
| نوع بیماری | علت | علائم شایع |
|---|---|---|
| تومور هیپوفیز (اغلب خوشخیم) | رشد غیرطبیعی سلولها در هیپوفیز | سردرد، مشکلات بینایی، تغییر در عملکرد هورمونها (پرکاری یا کمکاری) |
| آکرومگالی۱۲ (پرکاری هورمون رشد در بزرگسالی) | ترشح بیش از حد هورمون رشد پس از بسته شدن صفحات رشد استخوان | بزرگ شدن دستها، پاها و اجزای صورت، درد مفاصل |
| کمکاری هیپوفیز | آسیب به هیپوفیز (مثلاً به دلیل تومور، جراحی یا التهاب) | خستگی مفرط، کاهش وزن، ناباروری، حساسیت به سرما |
اشتباهات رایج و پرسشهای مهم
خیر، این یک اشتباه رایج است. اگرچه هورمون رشد یکی از معروفترین هورمونهای آن است، اما هیپوفیز با ترشح هورمونهای مختلف، بر متابولیسم، فشار خون، تعادل آب و الکترولیتها، دمای بدن، عملکرد غدد جنسی (بلوغ و تولیدمثل) و حتی واکنش به استرس نیز تأثیر مستقیم دارد.
هیپوتالاموس را میتوان «فرماندهٔ کل» یا «سوپر مستر» در نظر گرفت. هیپوفیز دستورات خود را مستقیماً از هیپوتالاموس دریافت میکند. هیپوتالاموس با حس کردن وضعیت داخلی بدن (مثل دما و غلظت خون)، به هیپوفیز فرمان میدهد که چه کاری انجام دهد. بنابراین، هیپوفیز مدیر اجرایی است که زیر نظر هیپوتالاموس کار میکند.
بله، بسیاری از اختلالات هیپوفیز با موفقیت درمان میشوند. روشهای درمانی بستگی به علت بیماری دارند و میتوانند شامل داروها (برای تنظیم یا جایگزینی هورمونها)، جراحی (برای برداشتن تومور) و پرتودرمانی باشند. تشخیص زودهنگام نقش کلیدی در موفقیت درمان دارد.
پاورقی
۱ Pituitary Gland
۲ Sella Turcica
۳ Hypothalamus
۴ Antidiuretic Hormone (ADH) or Vasopressin
۵ Melanocyte-Stimulating Hormone
۶ Growth Hormone (GH)
۷ Thyroid-Stimulating Hormone (TSH)
۸ Antidiuretic Hormone (ADH)
۹ Diabetes Insipidus
۱۰ Negative Feedback
۱۱ Adrenocorticotropic Hormone (ACTH)
۱۲ Acromegaly
