مفصل زیناسبی: شاهکار حرکت در بدن شما
مفصل چیست و انواع اصلی آن کداماند؟
مفصلها محل اتصال دو یا چند استخوان در بدن هستند. آنها مانند لولایی عمل میکنند که به اسکلت ما اجازهی حرکت میدهند. مفصلها را میتوان بر اساس میزان حرکتی که دارند، به سه دستهی اصلی تقسیم کرد:
| نوع مفصل | میزان حرکت | مثال |
|---|---|---|
| مفاصل ثابت۲ | فاقد حرکت | مفاصل بین استخوانهای جمجمه |
| مفاصل نیمهمتحرک۳ | حرکت محدود | مفاصل بین مهرههای ستون فقرات |
| مفاصل متحرک۴ | حرکت آزاد و گسترده | مفصل آرنج، لگن و شانه |
مفصل زیناسبی در دستهی مفاصل متحرک قرار میگیرد. این دسته خود به چند نوع تقسیم میشوند که هر کدام الگوی حرکتی خاص خود را دارند، مانند مفاصل لولایی (آرنج)، محوری (گردن) و گوی و کاسهای (شانه و لگن).
مفصل زیناسبی چگونه کار میکند؟
این مفصل از دو سطح مفصلی تشکیل شده است که هر دو شکلی شبیه به زین اسب دارند. تصور کنید دو زین اسب را از روبرو به هم بچسبانید. سطح یکی از استخوانها به صورت محدب (برآمده) و سطح استخوان مقابل به صورت مقعر (فرورفته) است. این طراحی خاص به آن اجازه میدهد در دو محور اصلی حرکت کند:
حرکت در محور دوم: نزدیک شدن و دور شدن از مرکز بدن (مانند باز و بسته کردن انگشتان).
ترکیب این دو حرکت، درجهی آزادی بیشتری ایجاد میکند. برای مثال، وقتی شما انگشت شست خود را به کف دست میرسانید و سپس آن را به سمت بیرون میبرید، در حال استفاده از هر دو محور حرکت مفصل زیناسبی هستید. این حرکت ترکیبی اساس "مقابله"۵ شست با دیگر انگشتان است.
کجاهای بدن ما این مفصل را دارند؟
مهمترین و شناختهشدهترین محل قرارگیری مفصل زیناسبی، پایهی انگشت شست دست است. این مفصل، استخوان کفدست۶ شست را به یکی از استخوانهای مچ دست به نام ذوزنقهای۷ متصل میکند. اما این تنها جای بدن نیست:
- انگشت شست دست: کلیدیترین مثال که به دست انسان قابلیت انجام کارهای ظریف و قدرتی را میدهد.
- مفصل بین استخوان ترقوه و زائدهی اخرمی: در ناحیهی شانه، اگرچه برخی آن را به عنوان یک مفصل زیناسبی واقعی در نظر نمیگیرند.
- مفصل در ناحیهی قوزک پا: بین استخوان قلم پا و پاشنه، که به ثبات و حرکت پا کمک میکند.
حالا، دست خود را نگاه کنید و شست خود را به طرف کف دست خم کنید و سپس به سمت بیرون ببرید. این حرکت ساده، حاصل کارکرد همین مفصل منحصربهفرد است!
چرا مفصل شست اینقدر مهم است؟
توانایی مقابله و لمس کردن نوک دیگر انگشتان توسط شست، چیزی است که دست انسان را از دست بسیاری از پستانداران متمایز میکند. این قابلیت که "مقابله" نامیده میشود، اساس تمام حرکات ظریف و قدرتی دست است. بدون مفصل زیناسبی، شست شما فقط میتوانست مانند دیگر انگشتان، به صورت جمع و باز حرکت کند و قادر به انجام کارهای زیر نبود:
| فعالیت | نقش مفصل زیناسبی |
|---|---|
| نوشتن با خودکار | نگه داشتن و کنترل فشار خودکار بین شست و سبابه |
| باز کردن درب شیشه | ایجاد نیروی چرخشی و محکم گرفتن درب |
| گرفتن توپ | احاطه کردن توپ با کف دست و انگشتان |
| کار با صفحهکلید موبایل | فشار دادن کلیدها با دقت و سرعت |
اشتباهات رایج و پرسشهای مهم
خیر، اگرچه معروفترین مثال آن است. همانطور که پیشتر اشاره شد، این مفصل در مچ پا و ناحیهی اتصال ترقوه نیز یافت میشود، اما عملکرد آن در شست، حیاتیتر و مشهودتر است.
حرکت چرخش کامل (مانند مفصل شانه) را ندارد. اما به دلیل ترکیب دو حرکت عقب-جلو و نزدیک-دور، میتواند یک حرکت "شبه-چرخشی" محدود ایجاد کند که برای بسیاری از فعالیتها کافی است.
ساییدگی و آرتروز۸ در این مفصل، بهویژه در افراد مسن یا کسانی که کارهای تکراری و سنگین با دست انجام میدهند، شایع است. این حالت میتواند باعث درد، تورم و کاهش دامنهی حرکت شست شود.
مفصل زیناسبی یک سازوکار مهندسی شگفتانگیز در بدن است که با شکل خاص خود، امکان حرکت در دو صفحهی مختلف را فراهم میکند. این مفصل، ستون فقرات عملکردی دست انسان محسوب میشود و توانایی منحصربهفرد "مقابله" را به شست میدهد. از نوشتن و نقاشی کردن گرفته تا گرفتن ابزار و ورزش، همه و همه مدیون وجود این مفصل کوچک اما بسیار مهم هستند. درک ساختار و عملکرد آن نه تنها جذاب است، بلکه به ما در مراقبت بهتر از بدن خود کمک میکند.
پاورقی
۱ Saddle Joint - مفصل زیناسبی: نوعی مفصل متحرک که سطوح مفصلی آن شبیه به زین اسب است.
۲ Fibrous Joints - مفاصل ثابت: مفاصلی که استخوانها را توسط بافت فیبروز به هم متصل کرده و حرکت ندارند.
۳ Cartilaginous Joints - مفاصل نیمهمتحرک: مفاصلی که استخوانها را توسط غضروف به هم متصل کرده و حرکت محدودی دارند.
۴ Synovial Joints - مفاصل متحرک: مفاصلی که دارای یک کپسول مفصلی و مایع سینوویال هستند و دامنه حرکتی وسیعی دارند.
۵ Opposition - مقابله: حرکت خاص شست که باعث تماس نوک آن با نوک دیگر انگشتان میشود.
۶ Metacarpal Bone - استخوان کفدست: استخوانهای بلندی که در کف دست قرار دارند.
۷ Trapezium Bone - استخوان ذوزنقهای: یکی از هشت استخوان مچ دست که با استخوان کفدست شست مفصل میشود.
۸ Arthritis - آرتروز: بیماری که باعث التهاب و ساییدگی مفاصل میشود.
