عنبیه: دیافراگم رنگین چشم
عنبیه چیست و کجاست؟
عنبیه یک حلقهی نازک و عضلانی است که در پشت قرنیه۵ و جلوی عدسی۶ چشم قرار گرفته است. این بخش از چشم، رنگهای گوناگونی مانند قهوهای، آبی، سبز یا فندقی دارد. سوراخ گرد و سیاه رنگ در مرکز عنبیه، مردمک نام دارد که مانند دریچهای برای ورود نور به درون چشم عمل میکند.
برای درک بهتر، چشم را مانند یک دوربین عکاسی در نظر بگیرید. در این مقایسه:
- قرنیه مانند شیشهی محافظ لنز است.
- عدسی مانند لنز دوربین، نور را متمرکز میکند.
- عنبیه مانند دیافراگم دوربین عمل کرده و اندازهی دهانه (مردمک) را کنترل میکند.
- شبکیه نیز مانند سنسور دوربین، نور را دریافت و تصویر را تشکیل میدهد.
| بخش چشم | عملکرد اصلی | مقایسه با دوربین |
|---|---|---|
| عنبیه | کنترل مقدار نور ورودی | دیافراگم |
| مردمک | دهانهی ورود نور | دهانهی دیافراگم |
| عدسی | متمرکز کردن نور روی شبکیه | لنز |
| شبکیه | دریافت نور و تشکیل تصویر | سنسور تصویر |
فیزیولوژی و ساختار عنبیه
عنبیه از نظر ساختاری بسیار جالب است. این بخش عمدتاً از دو لایهی عضلانی اصلی و یک لایهی حاوی رنگدانه تشکیل شده است.
۱. عضلهی تنگکنندهی مردمک (Sphincter Pupillae): این عضله به صورت حلقوی دور مردمک قرار گرفته است. هنگامی که منقبض میشود، باعث تنگ شدن مردمک (Miosis) میشود.
۲. عضلهی گشادکنندهی مردمک (Dilator Pupillae): این عضله به صورت شعاعی از مرکز به بیرون کشیده شده است. هنگامی که منقبض میشود، باعث گشاد شدن مردمک (Mydriasis) میگردد.
کنترل این عضلات به صورت غیرارادی و توسط دستگاه عصبی خودمختار۷ انجام میشود. سیستم عصبی سمپاتیک۸ مسئول گشاد کردن مردمک (مثلاً در مواقع ترس یا هیجان) و سیستم عصبی پاراسمپاتیک۹ مسئول تنگ کردن مردمک (مثلاً در نور زیاد) است.
فرمول سادهای برای شدت نور ورودی ($I$) بر حسب مساحت مردمک ($A$) وجود دارد: $I \propto A$. این به آن معناست که شدت نور ورودی به چشم، با مساحت مردمک نسبت مستقیم دارد. اگر قطر مردمک دو برابر شود، مساحت آن چهار برابر شده و در نتیجه نور بسیار بیشتری وارد چشم میشود.
راز رنگ چشمها
رنگ عنبیه به مقدار و نوع رنگدانهای به نام ملانین بستگی دارد. ملانین همان رنگدانهای است که به پوست و موی ما رنگ میدهد.
- چشمهای قهوهای: دارای مقدار زیادی ملانین هستند که بیشتر نور را جذب میکنند.
- چشمهای آبی: ملانین بسیار کمی در لایهی جلویی عنبیه دارند. رنگ آبی به دلیل پدیدهی تفرق نور۱۰ ایجاد میشود، مشابه پدیدهای که باعث آبی به نظر رسیدن آسمان میگردد.
- چشمهای سبز و فندقی: مقدار متوسطی از ملانین را دارا هستند و ترکیب اثر جذب رنگدانه و تفرق نور، این رنگها را پدید میآورد.
نوزادان معمولاً با چشمهای آبی یا خاکستری متولد میشوند زیرا تولید ملانین در عنبیهی آنها هنوز کامل نشده است. رنگ نهایی چشم معمولاً در طی چند ماه اول تا یک سالگی مشخص میشود.
| رنگ چشم | مقدار ملانین | مکانیسم ایجاد رنگ | شیوع تقریبی در جهان |
|---|---|---|---|
| قهوهای | بسیار زیاد | جذب کامل نور توسط ملانین | ~۷۵-۸۵٪ |
| آبی | بسیار کم | تفرق نور (پدیدهی تیندال) | ~۸-۱۰٪ |
| کهربایی/سبز | متوسط | ترکیب جذب نور و تفرق | ~۵٪ |
واکنش مردمک در عمل: از معاینه چشم تا هیجان
پزشکان با بررسی بازتاب مردمک به سلامت سیستم عصبی پی میبرند. آنها با تاباندن نور به یک چشم، انقباض همزمان مردمک هر دو چشم را بررسی میکنند. عدم واکنش مناسب میتواند نشاندهندهی مشکل عصبی باشد.
در زندگی روزمره، وقتی از یک محیط روشن به یک محیط تاریک (مانند سالن سینما) میروید، مردمکهای چشمانتان به سرعت گشاد میشوند تا نور بیشتری وارد شود و شما بتوانید بعد از چند ثانیه اطراف خود را ببینید. این فرآیند انطباق با تاریکی نام دارد. برعکس، وقتی صبح از خانه بیرون میآیید و نور خورشید به چشمانتان میتابد، مردمکها فوراً تنگ میشوند تا از آسیب به شبکیه جلوگیری کنند.
جالب است بدانید که احساسات نیز بر اندازهی مردمک تأثیر میگذارند. دیدن چیزی که شما را میترساند یا هیجانزده میکند، میتواند باعث گشاد شدن مردمکهایتان شود.
اشتباهات رایج و پرسشهای مهم
پاسخ: به طور کلی، رنگ اصلی عنبیه پس از دوران نوزادی ثابت میماند. اما تغییرات در lighting (نورپردازی)، رنگ لباس یا حتی حالات روحی میتواند در درک بیننده از رنگ چشم تأثیر بگذارد. برخی بیماریهای نادر چشمی نیز میتوانند باعث تغییر رنگ شوند که باید توسط پزشک بررسی گردد.
پاسخ: این پدیده اثر چشم قرمز نام دارد. فلاش دوربین نور درخشانی را به چشم میتاباند. اگر مردمک فرد در تاریکی گشاد شده باشد، این نور به راحتی به داخل چشم نفوذ کرده و از مویرگهای خونی پر از شبکیه در پشت چشم منعکس میشود. در نتیجه، دوربین نور قرمز بازتابشده از عروق خونی را ثبت میکند.
پاسخ: بله، این یک باور درست است. از آنجا که عنبیههای روشن (آبی/سبز) ملانین کمتری دارند، توانایی کمتری برای جذب و مسدود کردن نورهای پراکنده دارند. در نتیجه، این افراد ممکن است در نور شدید خورشید، بیشتر دچار ناراحتی و نیاز به عینک آفتابی داشته باشند.
عنبیه، این دیافراگم هوشمند و رنگین چشم، نقشی فراتر از زیبایی ظاهری ایفا میکند. این ساختار عضلانی با کنترل دقیق اندازهی مردمک، مانند یک دروازهبان نور عمل کرده و با تنظیم مقدار نور ورودی، هم از شبکیه در برابر آسیب محافظت میکند و هم به تشکیل تصاویر واضح کمک مینماید. درک عملکرد عنبیه، ما را با یکی از شگفتانگیزترین سازوکارهای بدن آشنا میسازد.
پاورقی
۱ عنبیه (Iris)
۲ مردمک (Pupil)
۳ شبکیه (Retina)
۴ ملانین (Melanin)
۵ قرنیه (Cornea)
۶ عدسی (Lens)
۷ دستگاه عصبی خودمختار (Autonomic Nervous System)
۸ سیستم عصبی سمپاتیک (Sympathetic Nervous System)
۹ سیستم عصبی پاراسمپاتیک (Parasympathetic Nervous System)
۱۰ تفرق نور (Light Scattering)
