مخچه: بخش تنظیمکننده تعادل و هماهنگی حرکتی
مخچه کجاست و چه شکلی است؟
مخچه در قسمت پشتی و پایینی جمجمه، درست در زیر دو نیمکره مغزی اصلی و در پشت ساقه مغز قرار گرفته است. اگر مغز را یک گل کلم بزرگ در نظر بگیریم، مخچه مانند یک گل کلم کوچک در انتهای آن است. این بخش اگرچه تنها حدود 10 درصد از حجم کل مغز را تشکیل میدهد، اما حاوی بیش از نیمی از کل نورونهای۵ آن است! این یعنی تراکم بسیار بالایی از سلولهای عصبی که نشاندهنده پیچیدگی و اهمیت کار آن است.
| نام بخش | وظیفه اصلی | مثال |
|---|---|---|
| نسخه میانی (Vermis) | کنترل وضعیت بدن، راه رفتن و حفظ تعادل | ایستادن روی یک پا بدون تلو تلو خوردن |
| نسخههای جانبی (Hemispheres) | برنامهریزی و هماهنگی حرکات ارادی پیچیده و دقیق | نواختن ساز ویولن یا تایپ کردن سریع |
| لوب فلکونودولار (قدیمی) | حفظ تعادل و هماهنگی حرکات چشم و سر | ثابت نگه داشتن دید هنگام تکان خوردن سر |
مخچه چگونه حرکات ما را هماهنگ میکند؟
فرض کنید تصمیم دارید یک لیوان آب بردارید. مغز شما فرمان "برداشتن لیوان" را صادر میکند. اما این مخچه است که جزئیات این عمل را مدیریت میکند:
- مخچه اطلاعاتی از مغز درباره قصد شما (برداشتن لیوان) دریافت میکند.
- همزمان، اطلاعات حسی از عضلات، مفاصل و گوش داخلی درباره موقعیت فعلی دست و بدن شما دریافت میکند.
- مخچه این دو دسته اطلاعات را با هم مقایسه کرده و یک برنامه حرکتی دقیق و بهینه میسازد: دست با چه سرعتی حرکت کند، انگشتان با چه زاویهای لیوان را بگیرند و چه مقدار نیرو برای بلند کردن آن لازم است.
- این برنامه تصحیحشده به صورت سیگنالهای عصبی به عضلات بازمیگردد و حرکت شما را نرم و دقیق میسازد.
تمام این فرآیند در کسری از ثانیه و کاملاً ناخودآگاه اتفاق میافتد. شما فقط قصد میکنید و حرکت به صورت روان انجام میشود.
مخچه و یادگیری مهارتهای جدید
هنگامی که برای اولین بار دوچرخهسواری یا نواختن یک ساز را یاد میگیرید، حرکات شما ناجور و ناهماهنگ است. این به این دلیل است که مخچه شما هنوز الگوی حرکتی بهینه را نیاموخته است. با هر بار تمرین، مخچه خطاهای حرکتی شما را ثبت و اصلاح میکند. به تدریج، ارتباطات عصبی قویتری درون مخچه شکل میگیرد و حرکات شما خودکار، روان و دقیق میشوند. این پدیده را یادگیری حرکتی۶ مینامند.
پس وقتی یک ورزشکار حرکات پیچیده را به راحتی انجام میدهد، در واقع مخچهی بسیار تمرینداشتهای دارد که سالها بر روی بهینهسازی آن حرکات کار کرده است.
اگر مخچه آسیب ببیند چه میشود؟
آسیب به مخچه — بر اثر سکته مغزی، ضربه یا بیماری — میتواند عملکرد آن را مختل کند و علائم مشخصی ایجاد نماید. این علائم به ما نشان میدهند مخچه در حالت عادی چه کارهای مهمی انجام میداده است.
| علائم | توضیح | شبیه به... |
|---|---|---|
| آتاکسی۷ | بیتعادلی و ناهماهنگی کلی در حرکات بدن | راه رفتن یک فرد بسیار خسته |
| دیسمتری۸ | ناتوانی در قضاوت دقیق فاصله و هدفگیری | دست زدن به بینی و خطا کردن |
| لرزش قصد۹ | لرزش دست هنگام نزدیک شدن به یک هدف | لرزش بیشتر دست وقتی میخواهید کلید را در قفل کنید |
| دیسدیادوکوکینزی۱۰ | ناتوانی در انجام حرکات متناوب سریع | چرخش سریع کف دست به بالا و پایین با مشکل مواجه میشود |
اشتباهات رایج و پرسشهای مهم
خیر! پژوهشهای جدید نشان میدهند که مخچه در عملکردهای شناختی سطح بالاتر مانند توجه، زبان و حتی پردازش هیجانات نیز نقش دارد. البته نقش اصلی آن همچنان کنترل و هماهنگی حرکتی است.
الکل به طور موقت عملکرد سلولهای عصبی در مخچه را مهار میکند. این تداخل باعث میشود مخچه نتواند اطلاعات حسی و حرکتی را به درستی پردازش کند. در نتیجه، تعادل فرد از بین رفته، راه رفتن ناپایدار شده و قضاوت فاصله مختل میشود.
مغز انسان تا حدی قابلیت انعطافپذیری عصبی۱۱ دارد.این به این معنی است که دیگر بخشهای مغز میتوانند تا حدی وظایف مخچه آسیبدیده را جبران کنند. فیزیوتراپی و کاردرمانی با ارائه تمرینات مکرر و هدفمند، به مغز کمک میکنند تا این جبرانسازی را انجام داده و مهارتهای حرکتی از دست رفته را تا حد امکان بازیابد.
پاورقی
۱ مخچه (Cerebellum)
۲ هماهنگی حرکتی (Motor Coordination)
۳ تعادل (Balance)
۴ یادگیری مهارتهای حرکتی (Motor Learning)
۵ نورون (Neuron): سلول عصبی.
۶ یادگیری حرکتی (Motor Learning)
۷ آتاکسی (Ataxia)
۸ دیسمتری (Dysmetria)
۹ لرزش قصد (Intention Tremor)
۱۰ دیسدیادوکوکینزی (Dysdiadochokinesia)
۱۱ انعطافپذیری عصبی (Neuroplasticity)
