مخروط آتشفشانی چیست؟

مخروط آتشفشانی: کوه‌هایی که از آتش و خاکستر متولد می‌شوند

مخروط آتشفشانی چیست و چگونه تشکیل می‌شود؟

یک مخروط آتشفشانی اساساً یک تپه یا کوه با شکل مخروطی است که در اطراف یک دهانه آتشفشانی ساخته می‌شود. این ساختار در اثر انباشته شدن تدریجی موادی به نام تفاله¹ ایجاد می‌شود که در طول فوران از دهانه آتشفشان خارج می‌شوند. این مواد شامل قطعات سنگ، خاکستر، سنگ‌پاره² و بمب‌های آتشفشانی³ است. با هر فوران، این مواد به اطراف پرتاب شده و لایه‌لایه روی هم انباشته می‌شوند و در نهایت یک ساختار مخروطی شکل با شیب تند ایجاد می‌کنند.

انواع مختلف مخروط های آتشفشانی

همه مخروط‌های آتشفشانی شبیه هم نیستند. آن‌ها بر اساس نوع فوران و موادی که از آن خارج می‌شود، به دسته‌های مختلفی تقسیم‌بندی می‌شوند. سه نوع اصلی وجود دارد:

اجزای تشکیل‌دهنده یک مخروط آتشفشانی

برای درک بهتر، می‌توان یک مخروط آتشفشانی را مانند یک کیک لایه‌ای در نظر گرفت که هر لایه آن در یک فوران ایجاد شده است. اجزای اصلی آن عبارت‌اند از:

• دهانه⁷: نقطه‌ای در بالای مخروط که مواد مذاب و جامد از آن خارج می‌شوند.
• مجرای مرکزی⁸: مجرایی که مواد مذاب را از اتاقک ماگما به دهانه می‌رساند.
• دامنه‌ها: طرفین مخروط که از انباشته شدن مواد فوران‌یافته تشکیل شده‌اند.
• پایه: بخش پایینی مخروط که با زمین اطراف ادغام می‌شود.

یک مثال معروف: داستان تشکیل پاریکوتین

شاید بهترین مثال برای درک چگونگی تشکیل یک مخروط آتشفشانی، داستان آتشفشان پاریکوتین در مکزیک باشد. این اتفاق به‌طور غیرمنتظره‌ای در 20 فوریه 1943 رخ داد. یک کشاورز مشغول شخم زدن مزرعه ذرت خود بود که ناگهان زمین شکافته شد و دود و بخار از آن خارج گردید. تنها در عرض یک هفته، فوران‌های پیاپی، مخروطی به ارتفاع 50 متر ایجاد کرد و پس از یک سال، ارتفاع آن به بیش از 336 متر رسید. این رویداد یک نمونه نادر بود که دانشمندان توانستند تولد و رشد یک مخروط آتشفشانی را از ابتدا تا پایان زیر نظر بگیرند.

مخروط های آتشفشانی در ایران کجا هستند؟

ایران نیز دارای آتشفشان‌های خاموش و نیمه‌فعال زیادی است که مخروط‌های زیبایی را ایجاد کرده‌اند. معروف‌ترین آن‌ها کوه دماوند است که یک آتشفشان چینه‌ای⁹ عظیم است و مخروط آن از لایه‌های گوناگون گدازه و خاکستر تشکیل شده است. از دیگر مخروط‌های مهم می‌توان به کوه تفتان در جنوب شرقی ایران، کوه سبلان و کوه سهند اشاره کرد که هرکدام منظره‌ای منحصربه‌فرد دارند.

اشتباهات رایج و پرسش‌های مهم

پاورقی

¹ تفاله (Tephra): به همه ذرات جامدی گفته می‌شود که در اثر فوران آتشفشانی در هوا پرتاب می‌شوند.
² سنگ‌پاره (Lapilli): به قطعات کوچک و متخلخل سنگ آتشفشانی با اندازه بین 2 تا 64 میلی‌متر گفته می‌شود.
³ بمب آتشفشانی (Volcanic Bomb): قطعات بزرگی از گدازه مذاب که در هوا منجمد و سخت می‌شوند و اغلب شکل‌های آیرودینامیکی به خود می‌گیرند.
⁴ مخروط خاکستر (Cinder Cone).
⁵ مخروط تفاله (Scoria Cone).
⁶ مخروط اسپری (Spatter Cone).
⁷ دهانه (Crater).
⁸ مجرای مرکزی (Central Vent).
⁹ آتشفشان چینه‌ای (Stratovolcano): آتشفشانی بلند و مخروطی شکل که از لایه‌های متناوب گدازه و خاکستر تشکیل شده است.
¹⁰ ماگما (Magma).
¹¹ گدازه (Lava).