اشکال سنگ‌ها

اشکال سنگ‌ها: از کوه‌های سر به فلک کشیده تا شن‌های ساحل

سنگ‌ها از چه ساخته شده‌اند و انواع اصلی آن‌ها کدامند؟

همه سنگ‌ها از اجتماع یک یا چند کانی¹ تشکیل شده‌اند. کانی‌ها مواد جامد، طبیعی و غیرآلی هستند که ترکیب شیمیایی مشخصی دارند. برای مثال، سنگ گرانیت از کانی‌های کوارتز، فلدسپات و میکا ساخته شده است. زمین‌شناسان سنگ‌ها را بر اساس نحوه تشکیل آن‌ها به سه گروه اصلی تقسیم می‌کنند:

یک آزمایش ساده برای تشخیص برخی سنگ‌ها: اگر یک قطره سرکه روی سنگ آهک بریزید، به دلیل وجود کلسیم، کف می‌کند. اما این واکنش روی یک سنگ گرانیت اتفاق نمی‌افتد.

فرآیندهای زمین‌شناسی چگونه به سنگ‌ها شکل می‌دهند؟

شکل نهایی یک سنگ مستقیماً به فرآیندی که بر روی آن تأثیر گذاشته بستگی دارد. این فرآیندها می‌توانند بسیار کند و در طی میلیون‌ها سال اتفاق بیفتند.

سنگ‌های آذرین: شکل آن‌ها به مکان سرد شدن ماگما بستگی دارد. اگر ماگما در زیر زمین به آرامی سرد شود، زمان کافی برای تشکیل بلورهای درشت دارد (مانند گرانیت). اما اگر گدازه به سرعت روی سطح زمین سرد شود، بلورهای ریز یا حتی شیشه آتشفشانی تشکیل می‌دهد (مانند ابسیدین). سنگ پا نمونه جالبی است که حاوی حباب‌های گاز است و به همین دلیل روی آب شناور می‌ماند.

سنگ‌های رسوبی: این سنگ‌ها لایه‌لایه هستند. هر لایه مانند یک صفحه از کتاب تاریخ زمین است که داستان شرایط محیطی زمان خود مانند سیلاب‌های قدیمی یا دریای کم‌عمق را روایت می‌کند. فسیل‌ها نیز معمولاً در همین سنگ‌ها یافت می‌شوند. شکل ذرات در ماسه‌سنگ می‌تواند به ما بگوید که آیا توسط رودخانه حمل شده‌اند (ذرات گرد) یا توسط باد (ذرات مات و کدر).

سنگ‌های دگرگونی: فشار و گرما می‌توانند کانی‌های جدیدی ایجاد کنند و سنگ را به کلی تغییر دهند. برای مثال، سنگ آهک که یک سنگ رسوبی است، تحت تأثیر گرما به مرمر تبدیل می‌شود. در برخی سنگ‌های دگرگونی مانند شیست، کانی‌ها در جهت فشار وارده مرتب می‌شوند و یک بافت ورقه‌ای به وجود می‌آورند.

سنگ‌ها در زندگی روزمره ما چه نقش‌هایی دارند؟

سنگ‌ها تنها اشیاء موزه‌ای نیستند؛ آن‌ها بخشی جدایی‌ناپذیر از تمدن و زندگی مدرن ما هستند. از زمانی که انسان‌های اولیه از سنگ چخماق برای ساخت ابزار استفاده می‌کردند تا امروز که در ساخت پیشرفته‌ترین تجهیزات از سنگ‌ها استفاده می‌شود، نقش آن‌ها حیاتی بوده است.

حتی نمک خوراکی شما از یک سنگ رسوبی به نام هالیت به دست می‌آید. همچنین، گچی که با آن روی تخته می‌نویسید از سنگ گچ ساخته شده است.

اشتباهات رایج و پرسش‌های مهم

پاورقی

¹کانی (Mineral): مواد جامد، طبیعی، غیرآلی و متبلوری با ترکیب شیمیایی نسبتاً ثابت. مثال: کوارتز، فلدسپات، الماس.

²ماگما (Magma) / گدازه (Lava): ماگما به مواد مذاب در زیر پوسته زمین گفته می‌شود. وقتی ماگما به سطح زمین راه پیدا کند، گدازه نامیده می‌شود.

³فسیل (Fossil): بقایای حفظ شده موجودات باستانی در سنگ‌های رسوبی.

⁴هالیت (Halite): نام کانی تشکیل‌دهنده نمک خوراکی. فرمول شیمیایی: NaCl.