آمینواسیدها؛ واحدهای سازنده پروتئینها
آمینواسید چیست و از چه ساخته شده است؟
تصور کنید در حال ساختن یک خانه با استفاده از لگو هستید. هر قطعه لگو یک بخش کوچک از خانه شماست. در بدن موجودات زنده، پروتئینها نقش آن خانه بزرگ را دارند و آمینواسیدها همان قطعات لگو هستند که برای ساختن پروتئینها به کار میروند. از دیدگاه شیمی، هر مولکول آمینواسید مانند یک آجر کوچک است که از اتمهای کربن، هیدروژن، اکسیژن و نیتروژن ساخته شده است. وجود اتم نیتروژن، این مولکولها را از دیگر مولکولها مانند قندها و چربیها متمایز میکند.
هر آمینواسید از چهار بخش اصلی تشکیل شده است:
- یک گروه آمینو $(\ce{-NH2})$ که بازی است.
- یک گروه کربوکسیل $(\ce{-COOH})$ که اسیدی است.
- یک اتم هیدروژن $(\ce{-H})$.
- یک زنجیره جانبی منحصر به فرد $(\ce{-R})$ که هویت و خواص هر آمینواسید را مشخص میکند.
این چهار بخش همگی به یک اتم کربن مرکزی متصل هستند. به همین دلیل است که به این مولکولها، آلفا-آمینواسید میگویند. سادهترین آمینواسید، گلیسین1 است که زنجیره جانبی آن فقط یک اتم هیدروژن است: $(\ce{R = H})$.
انواع آمینواسیدها: ضروری و غیرضروری
بدن انسان برای ساختن پروتئینهای مورد نیاز خود به ۲۰ نوع آمینواسید استاندارد نیاز دارد. این ۲۰ مورد را میتوان بر اساس توانایی بدن در ساخت آنها به دو دسته بزرگ تقسیم کرد:
| دستهبندی | توضیح | مثالها |
|---|---|---|
| آمینواسیدهای ضروری | بدن قادر به ساخت آنها نیست و حتماً باید از طریق غذا دریافت شوند. | لوسین، والین، ایزولوسین، لیزین، ترئونین |
| آمینواسیدهای غیرضروری | بدن میتواند آنها را بسازد، بنابراین دریافت آنها از غذا ضروری نیست. | آلانین، آسپاراژین، گلوتامین، سرین |
| آمینواسیدهای نیمهضروری | بدن معمولاً آنها را میسازد، اما در شرایط خاصی مانند بیماری یا ورزش شدید،ممکن است نیاز داشته باشد به دریافت آنها از غذا نیاز دارد. | آرژینین، سیستئین، تیروزین |
مثلاً، لوسین که یک آمینواسید ضروری است، به مقدار زیاد در گوشت مرغ، تخم مرغ و شیر یافت میشود. اگر کسی به اندازه کافی از این غذاها استفاده نکند، ممکن است بدنش برای ساختن برخی پروتئینهای مهم با مشکل مواجه شود.
پیوند پپتیدی: چگونه آمینواسیدها به هم متصل میشوند؟
آمینواسیدها به تنهایی کاربرد زیادی ندارند. قدرت واقعی آنها زمانی آشکار میشود که مانند مهرههای یک گردنبند به هم متصل شوند. به این پیوند بین آمینواسیدها، پیوند پپتیدی میگویند. این پیوند زمانی تشکیل میشود که گروه کربوکسیل یک آمینواسید با گروه آمینو آمینواسید دیگر واکنش دهد و یک مولکول آب $(\ce{H2O})$ آزاد کند.
$\ce{NH2-CHR-COOH + NH2-CHR'-COOH -> NH2-CHR-CONH-CHR'-COOH + H2O}$
به دو آمینواسید متصل شده، دیپپتید میگویند. با اضافه شدن آمینواسیدهای بیشتر، زنجیره طولانیتر شده و به آن پلیپپتید گفته میشود. یک مولکول پروتئین میتواند از یک یا چند زنجیره پلیپپتیدی بسیار طولانی تشکیل شده باشد که به شکل سهبعدی خاصی تا خوردهاند.
کاربردهای عملی آمینواسیدها در زندگی روزمره و صنعت
اهمیت آمینواسیدها فراتر از ساختن عضلات در بدن ورزشکاران است. آنها در اطراف ما و در صنایع مختلف نقش ایفا میکنند:
- صنایع غذایی: از گلوتامات (که نمک آن مونوسدیم گلوتامات یا MSG است) به عنوان یک تقویت کننده طعم در بسیاری از غذاهای فرآوری شده استفاده میشود.
- کشاورزی: از آمینواسیدها در تولید کودهای زیستی استفاده میشود تا جذب مواد مغذی توسط گیاهان بهبود یابد و مقاومت آنها در برابر استرس افزایش پیدا کند.
- پزشکی و داروسازی: برخی آمینواسیدها به صورت مستقیم به عنوان دارو استفاده میشوند. برای مثال، به بیمارانی که تحت عمل جراحی بزرگ قرار گرفتهاند، برای بهبودی سریعتر، محلولهای آمینواسیدی تزریق میشود.
- صنایع آرایشی: در بسیاری از شامپوها، نرم کنندهها و کرمهای پوست، از آمینواسیدها برای تقویت و ترمیم مو و پوست استفاده میشود.
اشتباهات رایج و پرسشهای مهم
خیر، برایاکثریت قریب به اتفاق افراد، یک رژیم غذایی متعادل و سالم که شامل منابع پروتئینی مانند گوشت، مرغ، ماهی، تخم مرغ، حبوبات و لبنیات باشد، تمام آمینواسیدهای ضروری را تأمین میکند. مصرف خودسرانه مکملها بدون مشورت با پزشک یا متخصص تغذیه میتواند مضر باشد.
اغلب پروتئینهای گیاهی (به جز چند مورد مانند پروتئین سویا) «پروتئین کامل» محسوب نمیشوند، یعنی ممکن است یک یا چند آمینواسید ضروری را به اندازه کافی نداشته باشند. اما با ترکیب هوشمندانه منابع گیاهی مختلف در طول روز (مانند ترکیب غلات با حبوبات)، میتوان تمام آمینواسیدهای ضروری را دریافت کرد.
پروتئین مانند یک جمله کامل است، در حالی که آمینواسیدها حروف الفبای آن هستند. پروتئینها مولکولهای بسیار بزرگی هستند که از به هم پیوستن دهها، صدها یا حتی هزاران آمینواسید ساخته میشوند. آمینواسیدها واحدهای کوچک و سادهای هستند که وقتی به هم متصل میشوند، ساختار و عملکرد پیچیده پروتئین را ایجاد میکنند.
پاورقی
1گلیسین (Glycine): سادهترین آمینواسید با فرمول شیمیایی $\ce{NH2-CH2-COOH}$.
2لوسین (Leucine): یک آمینواسید ضروری و شاخهدار (BCAA) که نقش کلیدی در سنتز پروتئین عضلات دارد.
3گلوتامات (Glutamate): نمک یا استر اسید گلوتامیک که به عنوان یک انتقال دهنده عصبی excitatory در مغز عمل میکند.
