اخلاص در عمل؛ ارزش کار به نیت آن است
انگیزههای پنهان در انجام کارها
همهٔ ما روزانه کارهای زیادی انجام میدهیم؛ از درس خواندن و کمک به خانواده گرفته تا شرکت در فعالیتهای مدرسه. اما آیا تا به حال به این فکر کردهایم که چرا این کارها را انجام میدهیم؟ گاهی یک کار را انجام میدهیم تا دیگران ما را تحسین کنند، گاهی برای این که جایزه یا پاداشی بگیریم و گاهی هم برای این که از کسی عقب نمانیم. این انگیزهها در نگاه اول بد نیستند، اما اگر تنها انگیزهٔ ما باشند، کارمان را از ارزش حقیقی خالی میکنند.
انگیزههای شخصی میتوانند بسیار متنوع باشند. بعضی از ما درس میخوانیم تا نمرهٔ خوب بگیریم و در کلاس اول شویم. برخی دیگر به دوستان خود کمک میکنیم تا آنها هم در مقابل به ما کمک کنند. بعضی هم در مراسم مذهبی شرکت میکنیم تا دیگران ما را فردی متدین بدانند. همهٔ این انگیزهها طبیعی هستند، اما اخلاص یعنی این که ما کار را برای خود کار انجام دهیم، نه برای چیزهایی که از بیرون به دست میآوریم. وقتی نیت ما پاک باشد، حتی اگر کسی ما را نبیند و تشویق نکند، باز هم کارمان را با همان کیفیت و انرژی انجام میدهیم.
چگونه اخلاص را در خود پرورش دهیم؟
پرورش اخلاص مانند تمرین کردن یک مهارت است؛ هرچه بیشتر آن را تکرار کنیم، قویتر میشود. اولین گام این است که پیش از شروع هر کار، چند لحظه به نیت خود فکر کنیم. از خود بپرسیم: «چرا این کار را انجام میدهم؟» اگر پاسخ ما این بود که دیگران مرا ببینند یا به خاطر پاداش مادی است، باید نیت خود را اصلاح کنیم. میتوانیم با خود بگوییم که این کار را برای رضایت خداوند انجام میدهم و از او پاداش میخواهم.
گام دوم این است که کارهایمان را پنهانی انجام دهیم، تا جایی که ممکن است. مثلاً اگر میخواهیم به همکلاسی خود کمک کنیم، این کار را طوری انجام دهیم که دیگران متوجه نشوند. یا اگر قصد داریم شبانه روزی در مدرسه را تمیز کنیم، این کار را زمانی انجام دهیم که کسی نباشد. این کار کمک میکند که انگیزهٔ خودنمایی از بین برود و فقط به خاطر خود کار، آن را انجام دهیم.
گام سوم این است که از مقایسهٔ خود با دیگران دست برداریم. وقتی مدام خود را با کسانی که کارهایشان دیده میشود و تحسین میگردند مقایسه کنیم، ممکن است به انگیزهٔ ما آسیب برسد. باید به یاد داشته باشیم که کارهای خالصانهٔ ما هرچند کوچک باشند، نزد خداوند ارزش بسیار بالایی دارند.
| نیت خالص | نیت ناخالص |
|---|---|
| کار را فقط برای رضایت خدا انجام میدهد | کار را برای دیده شدن و تعریف دیگران انجام میدهد |
| در پنهان و آشکار یکسان است | فقط وقتی کارش دیده میشود، آن را خوب انجام میدهد |
| پاداشش را از خداوند میخواهد | پاداشش را از مردم و تشویق آنها میخواهد |
| کارش را با کیفیت بالا انجام میدهد، حتی اگر کسی نبیند | کیفیت کارش به میزان دیده شدن آن بستگی دارد |
پرسشهای چالشی دربارهٔ اخلاص
خیر. خوشحالی از انجام کار خوب، نشانهٔ بیاخلاصی نیست. مشکل وقتی است که انگیزهٔ اصلی ما همین خوشحالی یا تعریف دیگران باشد. اگر ما کار را برای خدا انجام دهیم و در کنار آن از انجامش خوشحال شویم، این اشکالی ندارد و حتی نشانهٔ این است که کار را با جان و دل انجام دادهایم.
نه، به شرطی که او کار را برای تشویق انجام نداده باشد. گاهی دیگران بدون درخواست ما، ما را تشویق میکنند. اگر نیت ما از ابتدا پاک بوده، این تشویقها ارزش کار ما را کم نمیکنند. ما نباید از تشویق دیگران ناراحت شویم، بلکه باید مراقب باشیم که تشویقها، انگیزهٔ اصلی ما نشوند.
بله. حتی کارهای کوچکی مثل خوردن، خوابیدن، یا حرف زدن با دوستان هم میتوانند نیت خالصانه داشته باشند. مثلاً اگر هنگام خوردن غذا، نیت ما این باشد که نیرو بگیریم تا بتوانیم بهتر به دیگران خدمت کنیم، این کار هم عبادت محسوب میشود. پیامبران به ما یاد دادهاند که حتی سادهترین کارهای روزمره را هم میتوان با نیت خوب، به کارهای باارزش تبدیل کرد.
یک راه خوب این است که از خود بپرسیم: «اگر کسی هرگز از این کار من خبردار نشود، آیا باز هم آن را انجام میدهم؟» اگر پاسخ ما «بله» است، نشانهٔ این است که نیت ما خالصانه است. همچنین اگر وقتی دیگران از کار ما تعریف نمیکنند، باز هم به انجام آن ادامه میدهیم، نشانهٔ دیگری از اخلاص است. تمرین مداوم و توجه به نیتها، به ما کمک میکند که به مرور زمان، اخلاص بیشتری پیدا کنیم.