تغییر نگرش: اصلاح شیوهٔ اندیشیدن برای دستیابی به رفتار و زندگی بهتر
نگرش چیست و چه اجزایی دارد؟
نگرش را میتوان ترکیبی از سه بخش دانست: باورها، احساسات و رفتار. باورها یعنی چیزهایی که ما دربارهٔ خودمان، دیگران و جهان پیرامونمان درست میدانیم. احساسات، واکنشهای عاطفی ما نسبت به آن باورها هستند و رفتار، همان عملی است که در نهایت از ترکیب باور و احساس سر میزند. مثلاً فرض کن باور داری که ریاضی درس سختی است و تو هرگز نمیتوانی در آن موفق شوی. این باور باعث میشود هنگام مواجهه با مسائل ریاضی احساس نگرانی و دلشوره داشته باشی و در نهایت رفتار تو این خواهد بود که از حل تمرینها فرار کنی یا با بیحوصلگی سراغشان بروی. اما اگر بتوانی این باور را تغییر دهی و بپذیری که ریاضی مهارتی است مانند هر مهارت دیگر که با تمرین قابل یادگیری است، احساس تو آرامتر میشود و رفتارت به سمت تلاش بیشتر تغییر پیدا میکند. بنابراین، نخستین گام برای تغییر نگرش، شناسایی باورهایی است که داریم و پرسیدن این پرسش از خودمان که «آیا این باور واقعاً درست است؟»
زهرا فکر میکرد که در هنر نقاشی استعداد ندارد. او هر بار که مداد رنگی به دست میگرفت، نقاشیهایش را با نقاشیهای دیگران مقایسه میکرد و ناامید میشد. اما وقتی یک معلم به او گفت که نقاشی مثل زبان است و هرکس با تمرین میتواند آن را یاد بگیرد، زهرا تصمیم گرفت نگرش خود را عوض کند. او به جای گفتن «من نمیتوانم»، شروع کرد به گفتن «من هنوز یاد نگرفتهام». بعد از چند ماه تمرین، نه تنها نقاشیهایش بهتر شد، بلکه از این کار لذت زیادی هم میبرد.
پیامدهای اصلاح نگرش در زندگی روزمره
وقتی ما نگرش خود را اصلاح میکنیم، در واقع قواعد بازی زندگی را به نفع خود تغییر دادهایم. یکی از مهمترین پیامدهای این کار، افزایش تابآوری است. تابآوری یعنی توانایی ما برای بازگشت به حالت عادی پس از روبهرو شدن با شکستها و ناامیدیها. دانشآموزی که نگرش رشدگرا دارد، نمرهٔ بد را نشانهٔ پایان راه نمیداند، بلکه آن را فرصتی برای شناسایی نقاط ضعف خود و تلاش بیشتر میبیند. همچنین، اصلاح نگرش به بهبود روابط اجتماعی کمک شایانی میکند. زمانی که ما آماده باشیم دیدگاه دیگران را بپذیریم و از قضاوت عجولانه دست برداریم، دوستیهای عمیقتری شکل میگیرد و کمتر دچار سوءتفاهم میشویم. به عنوان نمونه، اگر دوستت ناخواسته حرفی میزند که دلخور میشوی، به جای این که فوراً نتیجه بگیری که او قصد آزار تو را داشته، میتوانی نگرش خود را به سمت کنجکاوی ببری و از او توضیح بخواهی. این تغییر کوچک در نگرش، بسیاری از دلخوریهای روزمره را از بین میبرد.
| نگرش بسته | نگرش باز |
|---|---|
| باوریست: «من یا باهوشم یا نه، و این قابل تغییر نیست.» | باوریست: «هوش و استعداد با تمرین و تلاش رشد میکنند.» |
| در مواجهه با شکست، زود ناامید میشود و دست میکشد. | شکست را پلهٔ موفقیت میداند و دوباره تلاش میکند. |
| از چالشها فرار میکند تا شکست نخورد. | چالشها را فرصتی برای یادگیری میبیند. |
| از تلاش دیگران احساس تهدید میکند. | از موفقیت دیگران الهام میگیرد و یاد میگیرد. |
پرسشهای چالشی دربارهٔ نگرش
پاسخ: خیر، تغییر نگرش هرگز به معنای چشمپوشی از واقعیت نیست. بلکه هدف این است که واقعیت را همانطور که هست ببینیم، اما واکنش خود را نسبت به آن انتخاب کنیم. مثلاً اگر در امتحان نمرهٔ خوبی نگرفتهای، واقعیت این است که باید بیشتر مطالعه کنی. نگرش باز به تو میگوید که این یک شکست دائمی نیست، بلکه یک بازخورد مفید است که راه درست را به تو نشان میدهد.
پاسخ: بسیاری از باورهایی که بر پایهٔ تجربه و عادت شکل گرفتهاند، قابل بازنگری و تغییر هستند. البته برخی باورهای بنیادین مثل احترام به خود و دیگران، ارزشهای اخلاقی و هویت فردی، معمولاً ریشهدارترند و تغییر آنها نیاز به زمان و تامل بیشتری دارد. اما حتی در مورد همین باورها هم میتوانیم نگرش خود را از حالت خشک و انعطافناپذیر به سمت پذیرش و درک بیشتر سوق دهیم.
نگرشهای ثابت و تغییرناپذیر معمولاً ما را در یک دور تکرار گرفتار میکنند. یعنی بارها و بارها واکنشهای مشابهی نشان میدهیم و نتایج مشابهی هم میگیریم. مثلاً اگر همیشه فکر کنی که در جمعهای دوستانه حرفی برای گفتن نداری، مرتباً ساکت مینشینی و این خودش باعث میشود که فرصت تمرین صحبت کردن را از دست بدهی و باور اولیهات تقویت شود. به این حالت، «خودتحققبخشی پیشگویی» میگویند. تغییر نگرش، این چرخه را میشکند و راههای تازهای را پیش روی ما میگشاید.
یک نشانهٔ روشن، احساس ناخوشایندی است که از رفتارها و واکنشهای خود داریم. اگر اغلب احساس میکنی که دیگران تو را درک نمیکنند، یا از بسیاری از موقعیتها ناراضی و دلخور هستی، یا مرتباً خود را با دیگران مقایسه میکنی و احساس کمبود میکنی، احتمالاً وقت آن رسیده که نگاهی به باورهای پشت این احساسات بیندازی و ببینی آیا میتوانی آنها را به گونهای مثبتتر بازنویسی کنی یا نه.
تغییر نگرش یک فرایند تدریجی است، نه یک رویداد یکشبه. برای اصلاح شیوهٔ اندیشیدن، لازم است هر روز آگاهانه به باورهای خود توجه کنیم و از خود بپرسیم که آیا این باورها به ما کمک میکنند یا ما را محدود میسازند. هیچکس کامل به دنیا نیامده است و همهٔ ما میتوانیم با تمرین و تامل، نگرش خود را به سمت سلامت، آرامش و موفقیت بیشتر هدایت کنیم. به یاد داشته باش که تو مالک افکار خود هستی و هر لحظه میتوانی تصمیم بگیری که از زاویهٔ دیگری به مسائل نگاه کنی. این قدرت، همیشه در دستان خودت است.