رشد اجتماعی: یادگیری شیوه درست برقراری ارتباط و رفتار متناسب در موقعیتهای گوناگون زندگی.
رشد اجتماعی؛ یادگیری ارتباط و رفتار درست
شناخت موقعیتهای اجتماعی، گفتوگوی مناسب، همکاری، رعایت حقوق دیگران و پذیرفتن مسئولیت
رشد اجتماعی یعنی انسان بهتدریج یاد بگیرد چگونه با دیگران ارتباط برقرار کند، در موقعیتهای گوناگون رفتار مناسبی داشته باشد و حقوق و احساسات دیگران را در نظر بگیرد. نوجوان با حضور در خانواده، مدرسه، جمع دوستان و جامعه مهارتهایی مانند گفتوگو، همکاری، مسئولیتپذیری، احترام، حل اختلاف و رعایت قوانین را تمرین میکند. رشد اجتماعی به معنای پرحرف یا بسیار معاشرتی بودن نیست؛ بلکه یعنی فرد بتواند رفتار خود را با شرایط هماهنگ کند و رابطهای سالم و محترمانه با دیگران داشته باشد.
ارتباط، همکاری و رفتار متناسب
یکی از بخشهای مهم رشد اجتماعی، یادگیری ارتباط درست است. ارتباط فقط حرف زدن نیست. گوش دادن، توجه به سخن دیگران، انتخاب واژههای محترمانه، رعایت نوبت و بیان روشن خواستهها نیز بخشی از آن است. برای نمونه، اگر دانشآموزی با نظر همگروهی خود مخالف باشد، به جای تمسخر یا بلند کردن صدا میتواند دلیل مخالفتش را آرام توضیح دهد و نظر طرف مقابل را هم بشنود.
بخش دیگر رشد اجتماعی، همکاری و مسئولیتپذیری است. در یک کار گروهی مدرسه، هر عضو وظیفهای دارد. اگر کسی مسئول آماده کردن بخشی از تحقیق باشد، انجام دادن بهموقع آن وظیفه نشانه مسئولیتپذیری اجتماعی است. همچنین اگر یکی از اعضا دچار مشکل شود، دیگران میتوانند بدون انجام دادن همه کارهای او، برای حل مشکل کمک کنند.
رفتار اجتماعی مناسب به موقعیت نیز بستگی دارد. رفتاری که در زنگ تفریح پذیرفتنی است، ممکن است هنگام تدریس مناسب نباشد. صحبت کردن با دوست صمیمی نیز با گفتوگو با مدیر مدرسه یا یک سالمند تفاوتهایی دارد. فردی که از نظر اجتماعی رشد میکند، این تفاوتها را میشناسد؛ البته بدون اینکه احترام به دیگران را کنار بگذارد.
| موقعیت | رفتار مناسب | مهارت اجتماعی |
|---|---|---|
| اختلاف نظر در کار گروهی | شنیدن نظر دیگران و توضیح آرام دیدگاه خود | گفتوگو و حل اختلاف |
| ورود دانشآموز تازه به کلاس | خوشرفتاری و کمک به آشنایی او با کلاس | همدلی و پذیرش دیگران |
| انجام یک مسئولیت در خانه | انجام وظیفه بدون انداختن آن بر دوش دیگران | مسئولیتپذیری |
| صحبت دوست درباره یک مشکل | گوش دادن بدون تمسخر و قضاوت عجولانه | گوش دادن و احترام |
چرا رشد اجتماعی اهمیت دارد؟
انسان بیشتر فعالیتهای زندگی را در کنار دیگران انجام میدهد. در مدرسه با همکلاسیها و معلمان ارتباط دارد، در خانه عضوی از خانواده است و در محله و جامعه نیز با افراد گوناگون روبهرو میشود. به همین دلیل، توانایی برقراری رابطه سالم میتواند بسیاری از مشکلات روزانه را کمتر کند.
رشد اجتماعی به نوجوان کمک میکند اختلاف را با دعوا یکی نداند. دو دوست ممکن است درباره انتخاب بازی، تقسیم وظایف یا موضوع یک تحقیق نظرهای متفاوتی داشته باشند. تفاوت نظر طبیعی است؛ مهم این است که چگونه با آن برخورد کنند. گفتوگو، شنیدن دلیل طرف مقابل و پیدا کردن راهحل مشترک از نشانههای رشد اجتماعی هستند.
همچنین نوجوان بهتدریج متوجه میشود که رفتار او بر دیگران اثر دارد. اگر در صف نوبت را رعایت نکند، حق فرد دیگری را نادیده گرفته است. اگر هنگام کار گروهی وظیفهاش را انجام ندهد، کار دوستانش دشوارتر میشود. بنابراین رشد اجتماعی با شناخت حقوق، مسئولیتها و پیامد رفتار ارتباط نزدیکی دارد.
نکته: رشد اجتماعی یک فرایند تدریجی است. ممکن است فرد در بعضی موقعیتها ارتباط خوبی داشته باشد، اما در موقعیتی دیگر نیاز به تمرین بیشتری پیدا کند. پذیرفتن اشتباه، عذرخواهی، اصلاح رفتار و تلاش دوباره نیز بخشی از همین رشد است.
خانواده و مدرسه از مهمترین محیطهای تمرین رفتار اجتماعی هستند. نوجوان در خانه شیوه گفتوگو، همکاری و احترام را تجربه میکند و در مدرسه با گروه بزرگتری از افراد روبهرو میشود. دوستیها نیز فرصت مهمی برای یادگیری اعتماد، وفاداری، رعایت مرزهای دیگران و حل اختلاف فراهم میکنند. هرچه نوجوان در این موقعیتها رفتار خود را آگاهانهتر بررسی کند، بهتر میتواند برای شرایط تازه تصمیم بگیرد.
چند پرسش درباره رفتار اجتماعی
آیا فرد اجتماعی کسی است که همیشه زیاد صحبت میکند؟
خیر. کمحرف یا پرحرف بودن بهتنهایی نشانه رشد اجتماعی نیست. فرد میتواند آرام و کمحرف باشد، اما خوب گوش دهد، محترمانه پاسخ دهد، همکاری کند و حقوق دیگران را رعایت کند.
آیا رفتار متناسب یعنی همیشه با دیگران موافق باشیم؟
خیر. انسان حق دارد نظر متفاوتی داشته باشد. مهارت اجتماعی یعنی مخالفت خود را بدون توهین، تحقیر یا پرخاشگری بیان کند و برای شنیدن نظر دیگران نیز آماده باشد.
اگر دوستان کاری انجام دهند، همراهی با آنان همیشه رفتار اجتماعی خوبی است؟
خیر. همراهی زمانی مناسب است که کار گروه به خود فرد یا دیگران آسیب نزند و حقوق کسی را پایمال نکند. توانایی گفتن «نه» به یک پیشنهاد نادرست نیز میتواند نشانه رشد اجتماعی باشد.
آیا یک اشتباه اجتماعی نشان میدهد فرد رشد اجتماعی ندارد؟
خیر. همه ممکن است گاهی سخن نامناسبی بگویند یا تصمیم نادرستی بگیرند. مهم این است که فرد پیامد رفتارش را بفهمد، در صورت نیاز عذرخواهی کند و برای تکرار نشدن اشتباه تلاش کند.
رشد اجتماعی یعنی یاد بگیریم در کنار دیگران، هم به نیازها و حقوق خود توجه کنیم و هم حقوق و احساسات آنان را در نظر بگیریم. گفتوگوی محترمانه، گوش دادن، همکاری، مسئولیتپذیری، رعایت قوانین، حل اختلاف و انتخاب رفتار متناسب با موقعیت از مهمترین نشانههای این رشد هستند. این مهارتها با تمرین در خانه، مدرسه، جمع دوستان و جامعه بهتر میشوند و به نوجوان کمک میکنند روابط سالمتر و رفتار آگاهانهتری داشته باشد.