رشد عاطفی: تحول در شناخت، ابراز و کنترل احساسات و هیجانها.
رشد عاطفی چیست؟
آشنایی با شناخت احساسات، شیوه درست ابراز هیجانها و توانایی مدیریت آنها در دوره نوجوانی
رشد عاطفی به تغییر و پیشرفت توانایی انسان در شناخت، ابراز و کنترل احساسات و هیجانها گفته میشود. با رشد عاطفی، نوجوان بهتر میتواند بفهمد چرا خوشحال، ناراحت، عصبانی، نگران یا هیجانزده شده است و چگونه باید احساس خود را به شکلی مناسب بیان کند. این رشد همچنین به فرد کمک میکند واکنشهای عجولانه را کاهش دهد، احساسات دیگران را بهتر درک کند و در موقعیتهای دشوار تصمیمهای سنجیدهتری بگیرد.
شناخت، ابراز و کنترل احساسات
احساسات بخش طبیعی زندگی ما هستند. شادی از گرفتن یک نتیجه خوب، ناراحتی پس از اختلاف با یک دوست، نگرانی پیش از امتحان و عصبانیت از رفتار ناعادلانه نمونههایی از تجربههای عاطفی روزانهاند. رشد عاطفی به معنی از بین بردن این احساسات نیست؛ بلکه به معنی شناخت بهتر آنها و انتخاب شیوه مناسب برای برخورد با آنهاست.
شناخت احساسات نخستین بخش رشد عاطفی است. گاهی نوجوان فقط میگوید «حالم بد است»، اما اگر کمی دقیقتر فکر کند ممکن است متوجه شود که ناراحت، نگران، خجالتزده یا عصبانی است. نامگذاری درست احساس به فرد کمک میکند علت آن را بهتر پیدا کند. برای نمونه، دانشآموزی که پیش از ارائه درس احساس ناراحتی دارد، ممکن است با بررسی بیشتر بفهمد که در واقع نگران اشتباه کردن در برابر همکلاسیهاست.
ابراز احساسات یعنی فرد بتواند آنچه را احساس میکند به روشی مناسب نشان دهد. پنهان کردن همیشگی احساسات روش مناسبی نیست، همانطور که فریاد زدن، توهین کردن یا آسیب رساندن نیز شیوه درستی برای بیان خشم نیست. نوجوان میتواند به جای پرخاش بگوید: «از این رفتار ناراحت شدم و دوست دارم درباره آن صحبت کنیم.»
کنترل هیجانها نیز به معنای سرکوب کردن آنها نیست. کنترل یعنی فرد اجازه ندهد شدت یک احساس، رفتار او را بدون فکر تعیین کند. مثلاً هنگام عصبانیت میتوان چند لحظه سکوت کرد، از موقعیت فاصله گرفت و پس از آرامتر شدن درباره مشکل صحبت کرد.
| بخش | معنا | نمونه در زندگی روزانه |
|---|---|---|
| شناخت احساس | تشخیص نوع و علت احساس | فهمیدن اینکه نگرانی پیش از امتحان به دلیل ترس از نتیجه است |
| ابراز احساس | بیان مناسب حالت درونی | گفتن ناراحتی به دوست بدون توهین یا پرخاش |
| کنترل هیجان | مدیریت واکنش و انتخاب رفتار سنجیده | صبر کردن تا آرام شدن پیش از پاسخ دادن هنگام عصبانیت |
اهمیت رشد عاطفی در نوجوانی
دوره نوجوانی با تغییرات جسمی، ذهنی و اجتماعی همراه است و ممکن است شدت بعضی احساسات در این دوره بیشتر شود. یک نوجوان ممکن است در مدت کوتاهی از نتیجه یک مسابقه بسیار خوشحال شود و سپس به دلیل یک اختلاف کوچک با دوستش ناراحت شود. چنین تغییراتی همیشه نشانه مشکل نیستند؛ مهم این است که فرد بهتدریج روش مناسب برخورد با احساسات خود را یاد بگیرد.
رشد عاطفی بر روابط با دیگران نیز اثر دارد. کسی که احساس خود را بهتر میشناسد، معمولاً راحتتر میتواند احساس دیگران را نیز در نظر بگیرد. مثلاً اگر دوستش در زنگ تفریح ساکت است، به جای اینکه فوراً نتیجه بگیرد «او دیگر مرا دوست ندارد»، میتواند احتمال دهد که دوستش خسته، ناراحت یا درگیر مسئله دیگری است و با احترام از او درباره حالش بپرسد.
این توانایی در تصمیمگیری نیز مهم است. وقتی فرد بسیار عصبانی یا هیجانزده است، ممکن است تصمیمی بگیرد که چند دقیقه بعد از آن پشیمان شود. مکث کردن، بررسی علت احساس، فکر کردن به پیامد رفتار و سپس انتخاب پاسخ مناسب از نشانههای رشد عاطفی است. گفتوگو با والدین، معلم یا فرد قابل اعتماد نیز در موقعیتهای دشوار میتواند به روشنتر شدن احساسات کمک کند.
رشد عاطفی به این معنا نیست که فرد همیشه آرام یا خوشحال باشد. انسان میتواند خشم، غم، ترس و نگرانی را تجربه کند و در عین حال یاد بگیرد چگونه این احساسات را به شکلی سالم و مسئولانه مدیریت کند.
پرسشهای مهم درباره احساسات
آیا کنترل خشم یعنی نباید عصبانی شویم؟
خیر. خشم یک احساس طبیعی است و گاهی به ما نشان میدهد که از اتفاقی ناراضی هستیم. کنترل خشم یعنی هنگام عصبانیت رفتاری انتخاب کنیم که به خودمان یا دیگران آسیب نزند.
آیا پنهان کردن ناراحتی نشانه رشد عاطفی است؟
نه همیشه. گاهی لازم است زمان مناسبی برای بیان احساس انتخاب کنیم، اما پنهان کردن همیشگی ناراحتی میتواند فهم و حل مشکل را دشوار کند. بیان محترمانه احساس معمولاً روش مناسبتری است.
اگر دو نفر در یک موقعیت احساس متفاوتی داشته باشند، کدامیک اشتباه میکند؟
لزومی ندارد هیچکدام اشتباه کنند. افراد ممکن است یک رویداد را بر اساس تجربهها، انتظارها و برداشتهای خود متفاوت احساس کنند. مهم این است که رفتار هر فرد در برابر آن احساس مسئولانه باشد.
آیا فردی که رشد عاطفی بیشتری دارد هیچوقت واکنش اشتباه نشان نمیدهد؟
خیر. همه انسانها ممکن است گاهی واکنش نامناسبی داشته باشند. یکی از نشانههای رشد عاطفی این است که فرد بتواند اشتباه خود را تشخیص دهد، مسئولیت آن را بپذیرد و برای اصلاح رفتارش تلاش کند.
رشد عاطفی فرایندی تدریجی است که در آن انسان شناخت دقیقتری از احساسات خود پیدا میکند، آنها را به شیوهای مناسب بیان میکند و هنگام هیجان شدید، رفتار خود را بهتر مدیریت میکند. نوجوانی فرصت مهمی برای تمرین این تواناییهاست. توجه به علت احساسات، گفتوگوی محترمانه، در نظر گرفتن احساس دیگران، مکث پیش از واکنش و پذیرفتن مسئولیت رفتارها میتواند به رشد عاطفی و شکلگیری روابط سالمتر کمک کند.