کاربرد و تعمیم تجربه؛ استفاده درست از آموختههای گذشته
کاربرد تجربه در موقعیتهای تازه
وقتی در زندگی روزمره با مشکلی برخورد میکنیم، نخستین کاری که انجام میدهیم، مرور ذهنی کارهایی است که قبلاً انجام دادهایم. این مرور، همان «کاربرد تجربه» است. مثلاً فرض کن یک بار برای حل کردن یک معادلهی ریاضی از روش حذفی استفاده کردهای و به جواب درست رسیدهای. حالا اگر با معادلهای دیگر روبهرو شوی که ساختار مشابهی دارد، احتمالاً همان روش را به کار میبری. این یعنی تجربهی قبلیات را در موقعیت جدید به کار بستهای.
اما مسئله این است که هر موقعیت جدید، تفاوتهایی با موقعیت قبلی دارد. گاهی این تفاوتها کوچک هستند و گاهی بزرگ. برای نمونه، اگر در فصل تابستان برای یک سفر کوهستانی برنامهریزی کردهای، تجربهی سفر قبلیات در زمستان ممکن است به کارت نیاید، چون هوا، مسیر و حتی وسایل مورد نیاز متفاوت است. بنابراین، اولین گام در کاربرد درست تجربه، توجه به تفاوتهای موقعیت جدید است. باید از خود بپرسیم: «این موقعیت دقیقاً چه تفاوتی با موقعیت قبلی دارد؟» و بعد تصمیم بگیریم که آیا تجربهی گذشته قابل استفاده است یا نه.
تعمیم دادن و دامهای آن
«تعمیم» یعنی این که نتیجهی یک تجربه را به همهی موقعیتهای مشابه سرایت دهیم. این کار تا حدی طبیعی است، اما اگر بدون دقت انجام شود، به اشتباهات بزرگی منجر میشود. مثلاً فرض کن یک بار در امتحان علوم، با روش خاصی درس خواندهای و نمرهی خوبی گرفتهای. حالا ممکن است فکر کنی که برای همهی امتحانها همان روش جواب میدهد، در حالی که امتحان ریاضی یا زبان به روش دیگری نیاز دارد. این همان تعمیم نادرست است.
در زندگی روزمره هم نمونههای زیادی از تعمیم نادرست میبینیم. مثلاً شاید یک بار با یک همگروهی در پروژهی مدرسه همکاری خوبی نداشتهای و نتیجهی کار ضعیف شده باشد. اگر از آن به بعد با هر همگروه جدیدی با بدبینی رفتار کنی، این یک تعمیم نادرست است، چون ممکن است همگروه بعدی بسیار منظم و مسئولیتپذیر باشد. برای جلوگیری از این اشتباه، باید تجربهها را بهطور جداگانه بررسی کنیم و هر بار با نگاهی تازه به موقعیت نگاه کنیم، نه این که همه را با یک چشم ببینیم.
پرسشهای چالشبرانگیز دربارهی کاربرد و تعمیم تجربه
آیا همیشه باید از تجربهی خود استفاده کنیم؟
نه، همیشه نه. گاهی تجربهی ما قدیمی یا ناقص است و برای موقعیت جدید مناسب نیست. بهتر است ابتدا بررسی کنیم که آیا شرایط به اندازهی کافی شبیه به گذشته است یا نه. اگر شک داریم، بهتر است از روشهای جدید یا کمک دیگران استفاده کنیم.
چگونه بفهمیم که تجربهی ما قابل تعمیم است؟
برای این کار باید شباهتهای اساسی بین موقعیتها را پیدا کنی. اگر عامل اصلی موفقیت یا شکست در هر دو موقعیت یکسان باشد، تعمیم منطقی است. اما اگر عاملهای مهم تفاوت دارند، تعمیم دادن خطرناک است. مثلاً اگر در یک گروه دوستانه به خاطر همکاری خوب موفق شدهای، این تجربه به گروههای دیگر هم قابل تعمیم است، اما اگر موفقیت به خاطر کمک یک معلم خاص بوده، نمیتوانی آن را به همهی معلمها تعمیم دهی.
چرا گاهی تجربهی ما در موقعیت جدید جواب نمیدهد، حتی وقتی خیلی شبیه به هم هستند؟
چون ممکن است تفاوتهای پنهانی وجود داشته باشد که ما متوجه نشدهایم. مثلاً در یک آزمایش علمی، اگر دمای هوا یا رطوبت تغییر کرده باشد، نتیجه عوض میشود، حتی اگر وسایل و روش کار یکسان باشد. بنابراین، همیشه باید به جزئیات توجه کنیم، نه فقط به شکل ظاهری.
آیا تعمیم همیشه بد است؟
نه، تعمیم در بسیاری از موارد مفید است. مثلاً اگر یاد گرفتهای که وقتی آسمان ابری است، احتمال باران وجود دارد، این یک تعمیم مفید است. مشکل وقتی است که تعمیم را بدون بررسی دوباره به کار ببریم. تعمیم هوشمندانه یعنی این که بدانیم چه موقع میتوانیم از آن استفاده کنیم و چه موقع نه.
مقایسهی کاربرد درست و نادرست تجربه
| کاربرد درست تجربه | کاربرد نادرست تجربه |
|---|---|
| بررسی شباهتها و تفاوتهای موقعیت جدید با موقعیت قبلی | فرض کردن این که همهی موقعیتها کاملاً مثل هم هستند |
| تغییر دادن روش بر اساس شرایط جدید | اصرار بر استفاده از روش قبلی حتی وقتی جواب نمیدهد |
| پذیرش این که هر موقعیت ممکن است نتیجهی تازهای داشته باشد | تعمیم نتیجهی یک تجربه به همهی موقعیتهای مشابه |
| استفاده از تجربه به عنوان یک راهنما، نه یک قانون قطعی | در نظر گرفتن تجربه به عنوان تنها راه درست |
در زندگی، تجربهها مانند ابزارهایی در جعبهی ابزار ما هستند. هر کدام برای کار خاصی ساخته شدهاند و نمیتوان از یک پیچگوشتی برای همهی کارها استفاده کرد. برای این که از تجربههای خود بهترین استفاده را ببری، باید هر بار با دقت به موقعیت نگاه کنی، شباهتها و تفاوتها را پیدا کنی و سپس تصمیم بگیری که از کدام تجربه استفاده کنی. همچنین، هرگز نتیجهی یک تجربه را بدون بررسی به همهی موقعیتها تعمیم نده. با این کار، نه تنها از اشتباهات تکراری جلوگیری میکنی، بلکه هر بار چیز تازهای هم یاد میگیری و تجربههایت را غنیتر میسازی. به یاد داشته باش که تفاوتها را ببین، تعمیمها را با دقت به کار بگیر و همیشه برای یادگیری از هر موقعیت جدید آماده باش.