مخمل هفترنگ؛ پارچهای با رنگهای هماهنگ و نقشهای گیرا
مخمل هفترنگ یکی از دستبافتههای ارزشمند ایرانی است که در آن از نخهای رنگارنگ برای ایجاد نقشهای پیچیده و زیبا استفاده میشود. این پارچه با تار و پودهای ابریشمی یا پنبهای بافته میشود و سطح آن دارای برجستگیهای نرم و لطیفی است که به آن جلوهای ویژه میدهد. در بافت این نوع مخمل، هنرمند باید طرح را از پشت پارچه بخواند و با دقت بسیار بالا، نخهای رنگی را در جای خود قرار دهد. حاصل کار پارچهای است با نقشهای هندسی، اسلیمی و ختایی که در گذشته بیشتر برای لباسهای مجلسی، پوششهای تزئینی و حتی قالیچههای فاخر به کار میرفت. شناخت مراحل تولید و تفاوت آن با مخملهای ساده، درک بهتری از جایگاه این هنر اصیل در فرهنگ پارچهبافی ایران به دست میدهد.
مراحل بافت و نقشپردازی در مخمل هفترنگ
برای بافت مخمل هفترنگ، ابتدا باید طرح اصلی روی کاغذ شطرنجی رسم شود. هر خانهٔ این طرح نشاندهندهٔ یک نقطه از پارچه است و شمارهٔ رنگ مشخص میکند که در آن نقطه از کدام نخ رنگی استفاده شود. این نقشه که به آن «نقشهٔ گرهچینی» میگویند، مانند راهنمای بافنده عمل میکند. سپس تارها بر روی دار عمودی یا افقی کشیده میشوند و بافنده با کمک یک وسیلهٔ فلزی به نام «قلاب»، نخهای رنگی را از میان تارها عبور میدهد.
یکی از نکات جالب در بافت این پارچه، نحوهٔ ایجاد برجستگی یا «پرز» روی سطح آن است. برای این کار، بافنده هنگام عبور دادن نخ پود، یک سیم نازک میان تارها قرار میدهد و نخ را روی آن میپیچد. پس از چند رج بافت، آن سیم را بیرون میکشد و به این ترتیب حلقههایی روی پارچه ایجاد میشود که بعداً بریده شده و پرزهای مخمل را تشکیل میدهند. هر قدر تعداد این حلقهها در واحد سطح بیشتر باشد، مخمل نرمتر و باکیفیتتر خواهد بود.
برای اینکه مخمل هفترنگ به رنگهای گوناگون درآید، از رزانههای طبیعی مانند روناس، زردچوبه، پوست گردو و نیل استفاده میشود. هر کدام از این مواد، رنگی خاص به نخ میدهند. مثلاً روناس رنگی سرخ و نیل رنگی آبی تیره به پارچه میبخشد. هنرمند با ترکیب این رنگها در بخشهای مختلف طرح، نقشهایی پدید میآورد که در هر قسمت، رنگی جداگانه دارد و همین تنوع، وجه تمایز مخمل هفترنگ از مخملهای یکرنگ یا دو رنگ است.
کاربردها و ارزش هنری مخمل هفترنگ
در گذشته، مخمل هفترنگ بیشتر برای دوخت لباسهای رسمی و مجلسی به کار میرفت، به ویژه لباسهایی که در دربار یا مراسم خاص پوشیده میشدند. همچنین از آن برای رویهٔ کوسنها، روکش صندوقهای جهیزیه و پردههای تزئینی استفاده میکردند. امروزه نیز هنرمندان این پارچه را برای تولید کیف، کفش، تابلوهای پارچهای و حتی جلد دفترهای نفیس به کار میبرند. ارزش این پارچه تنها به خاطر زیبایی آن نیست، بلکه به دلیل زحمت زیادی است که برای بافت هر متر از آن کشیده میشود. بافتن یک متر مخمل هفترنگ ممکن است چندین هفته یا حتی چند ماه زمان ببرد و این یعنی هر قطعه از آن، یک اثر هنری منحصربهفرد محسوب میشود.
جالب است بدانید که نقشهای به کار رفته در این مخمل، هر کدام پیام یا نمادی دارند. برای مثال نقش درخت زندگی نشانهٔ برکت و جاودانگی، نقش بتهجقه نماد باروری و نقش اسلیمیها نشانهٔ بینهایت و پیوستگی آفرینش است. وقتی یک مخمل هفترنگ را از نزدیک میبینید، مثل این است که داستانی رنگارنگ را در مقابل چشم خود دارید که هر بخش از آن، روایتگر قسمتی از باورها و فرهنگ مردم ایران زمین است.
| ویژگی | مخمل هفترنگ | مخمل ساده |
|---|---|---|
| تعداد رنگها | چند رنگ (معمولاً بیش از چهار رنگ) | یک یا دو رنگ |
| پیچیدگی نقش | نقشهای بسیار پیچیده و ریز | نقش ساده یا بدون نقش |
| زمان بافت (برای یک متر) | چند هفته تا چند ماه | چند روز تا یک هفته |
| کاربرد اصلی | لباس تشریفاتی و آثار تزئینی نفیس | لباس روزمره و مصارف عمومی |
پرسشهای رایج درباره مخمل هفترنگ
پاسخ: عدد هفت در فرهنگ ایرانی نماد کثرت و فراوانی است. بنابراین «هفترنگ» یعنی پارچهای با رنگهای بسیار، نه اینکه دقیقاً فقط هفت رنگ در آن به کار رفته باشد.
پاسخ: خیر، این هنر همچنان زنده است و در شهرهایی مانند کاشان، اصفهان و یزد گروهی از بافندگان به تولید آن مشغولند. البته امروزه از طرحهای مدرنتر و گاهی از رنگهای شیمیایی هم استفاده میشود، ولی روش اصلی بافت همچنان همان روش سنتی است.
پاسخ: زیرا هر گره یا هر بخش از نقش باید با دقت و با دست انجام شود و جابهجایی نخهای رنگی در هر رج، نیاز به دقت و حوصلهٔ بسیار دارد. همچنین ایجاد پرزهای مخمل و بریدن آنها نیز خود فرایندی ظریف و وقتگیر است.
پاسخ: شستن آن کار سادهای نیست، زیرا پرزها و رنگهای طبیعی ممکن است آسیب ببینند. معمولاً این پارچه را با مواد مخصوص و به روش خشک تمیز میکنند و از آب دادن زیاد و مالش شدید پرهیز میشود.
