زربفت: پارچهای که با نخ زرین تاریخ میبافد
ساختمان و مواد اولیهٔ زربفت
زربفت را باید یک «پارچهٔ مرکب» در نظر گرفت، چون در بافت آن از دو دستهٔ اصلی نخ استفاده میشود که هرکدام نقش جداگانهای دارند. دستهٔ اول، نخهای «تار» هستند که در طول پارچه کشیده میشوند و استحکام آن را فراهم میکنند. دستهٔ دوم، نخهای «پود» هستند که در عرض پارچه رفت و آمد میکنند و نقش اصلی را در طرح و زیبایی دارند. در زربفت، نخ پود معمولاً از جنس ابریشم است که با نوارهای بسیار نازک از طلا، نقره یا حتی فلزات براق دیگر پیچیده شده است. این نوارهای فلزی که به آن «کمند» میگویند، با ظرافت تمام دور نخ ابریشمی تابیده میشوند تا هم جلای بیشتری داشته باشند و هم هنگام بافت نشکنند.
شاید برایتان جالب باشد که بدانید در گذشته برای درخشانتر شدن این نخها، از ورقههای بسیار نازک طلا که با چکشکاری ساخته میشدند، استفاده میگردید. سپس این ورقهها را به نوارهای باریک میبریدند و به دور ابریشم میپیچیدند. امروزه با پیشرفت روشهای ساخت، گاهی از نخهای با روکش طلا یا نقره و حتی از نخهای براق رنگی به جای فلزات گرانبها استفاده میکنند تا قیمت پارچه کمتر شود و همه بتوانند از زیبایی آن لذت ببرند. جنس تار نیز معمولاً از پنبه یا ابریشم است که مقاومت لازم را برای نگهداری نخهای گرانبهای پود فراهم میکند.
| ویژگی | نخ تار | نخ پود (اصلی) |
|---|---|---|
| جنس معمول | پنبه یا ابریشم | ابریشم با روکش طلا/نقره |
| کاربرد اصلی | استحکام پارچه | ایجاد نقش و زیبایی |
| جنس بهکاررفته در قدیم | ابریشمی | نوارهای طلا و نقره |
کاربردها و ارزش هنری زربفت
در گذشته، زربفت را نه به عنوان یک پارچهٔ معمولی، بلکه به عنوان یک کالای لوکس و اشرافی میشناختند. پادشاهان، شاهزادگان و درباریان برای نشان دادن جایگاه خود، جامههایی از زربفت میپوشیدند که با طرحهای گلدانی، ترنجی، اسلیمی و حتی صحنههای شکار و بزم آراسته شده بود. این پارچهها تنها مختص لباس نبودند؛ بلکه برای ساخت جلهای اسبان، زینها، پردههای بارگاهها، رومیزیهای ضیافت، جلدهای نفیس قرآن و تزئینات بقاع متبرکه نیز کاربرد داشتند. هنر زربفت بسته به سلیقهٔ بافنده و سفارش کارفرما، طرحهای متنوعی داشت؛ از نقوشهندسی و گیاهی گرفته تا طرحهای حیوانی و انسانی که البته در دورههای اسلامی کمتر به کار میرفت.
یکی از نمونههای بسیار معروف زربفت، «زمردی نگین» یا همان پارچههای «کمخواه» هستند که در دوران صفویه به اوج شکوفایی رسیدند. شهرهایی مانند یزد، اصفهان، کاشان و قم از مراکز مهم تولید این پارچههای نفیس بودند. ارزش بالای زربفت باعث میشد که این پارچهها همواره از سوی سفیران و بازرگانان خارجی به عنوان هدیه یا کالای ارزشمند دادوستد شوند و حتی در سفرنامههای جهانگردان اروپایی، بارها از این دستبافتههای ایرانی به تحسین یاد شده است. امروزه نیز این هنر ارزشمند در موزههای داخل و خارج از ایران نگهداری میشود و به عنوان یکی از مهمترین نمادهای هنر نساجی ایران شناخته میشود.
پرسشهای کلیدی دربارهٔ زربفت
بسیاری از مردم این دو واژه را به جای یکدیگر به کار میبرند، اما تفاوت ظریفی دارند. زربفت معمولاً به پارچهای گفته میشود که در آن نخهای طلا یا نقره به طور برجسته و غالباً در سطح پارچه دیده میشوند و طرح آن با همین نخهای گرانبها شکل گرفته است. اما پارچهٔ زری واژهای عمومیتر است و میتواند به هر پارچهای که در بافت یا تزئین آن از نخ زرین یا هر نخ براق دیگری استفاده شده باشد، اطلاق شود. به عبارت سادهتر، همهٔ زربفتها زری هستند، ولی همهٔ زریها زربفت نیستند.
دلیل اصلی گرانقیمت بودن زربفت به دو عامل بستگی دارد؛ نخست، مواد اولیهٔ آن که شامل طلا و نقره و بهترین انواع ابریشم است و دوم، زمان و مهارت بسیار زیادی که برای بافت هر متر از آن صرف میشود. بافتن یک پارچهٔ زربفت ظریف گاهی ماهها وقت یک بافندهٔ ماهر را میگیرد، چون هر رج از بافت با دقت و حوصلهٔ زیادی انجام میشود و کوچکترین اشتباه ممکن است به نخهای طلا آسیب بزند و کار را بیارزش کند.
زیرا در این روش بافت، دو نوع کاملاً متفاوت از نخها با یکدیگر ترکیب میشوند تا یک پارچه را پدید آورند. در بافت مرکب، نخهای تار که معمولاً از جنس پنبه یا ابریشم ساده هستند، با نخهای پودِ زرین یا سیمین درمیآمیزند. گاهی بافنده برای ایجاد نقشهای چند رنگ، علاوه بر نخ زرین، از نخهای ابریشمی با رنگهای دیگر هم به عنوان پود استفاده میکند که این کار، پیچیدگی بافت را بیشتر و جلوهای نفیستر به پارچه میدهد.
بله، ولی به صورت محدودتر. امروزه استادکاران هنرمند ایرانی در شهرهای تاریخی مانند یزد و اصفهان، همچنان به بافت زربفت مشغول هستند. با این تفاوت که دیگر از طلا و نقرهٔ خالص به دلیل هزینهٔ بالا کمتر استفاده میکنند و بیشتر از نخهای با روکش طلا یا رنگهای فلزی براق بهره میبرند. با این کار، هنوز هم زیبایی و ارزش این هنر حفظ میشود و در عین حال پارچههای زربفت بهطور نسبی مقرونبهصرفهتر میشوند تا علاقهمندان بیشتری بتوانند از آنها استفاده کنند.