چیتبافی یا متقالبافی: بافت پارچه پنبهای به شیوه ساده یا تافته
تار و پود: الفبای بافت پارچه
هر پارچهای از به هم تنیدن دو دسته نخ عمود بر هم ساخته میشود. نخهای طولی که در جهت دار قالی قرار میگیرند، «تار» نام دارند و نخهای عرضی که بین تارها عبور داده میشوند، «پود» هستند. در بافت ساده یا تافته، این دو دسته نخ به سادهترین شکل ممکن روی هم قرار میگیرند: پود از زیر یک نخ تار و روی نخ تار بعدی رد میشود و این الگو تا پایان بافت تکرار میگردد. به این ترتیب، کوچههای کوچک و منظمی بین نخها ایجاد میشود که به پارچه ظاهری شطرنجی و بسیار یکدست میدهد.
تصور کنید که یک صفحه شطرنجی بزرگ با نخهای نازک پنبهای میبافید. هر خانهٔ این صفحه نتیجهٔ عبور پود از زیر و روی تار است. به دلیل اینکه تعداد تقاطعهای تار و پود در این بافت بیش از هر بافت دیگری است، پارچه تولید شده بسیار محکم و بادوام خواهد بود. پارچههای چیت و متقال که با این روش بافته میشوند، به خاطر همین استحکام، برای دوخت لباسهای روزمره، روتختی، و حتی کیسههای بستهبندی بسیار مناسب هستند.
از پنبه تا پارچه: مراحل تولید چیت و متقال
برای تهیهٔ پارچه چیت یا متقال، ابتدا باید پنبه را به نخ تبدیل کرد. پنبههای چیده شده، پس از تمیز کردن و زدودن دانهها، با دستگاههای ریسندگی به نخهای نازک و یکدست تبدیل میشوند. این نخها را بر اساس ضخامت و استحکام مورد نظر، به عنوان تار یا پود انتخاب میکنند. معمولاً نخ تار را کمی محکمتر و تابدارتر انتخاب میکنند تا در هنگام بافت، فشار دستگاه را تحمل کند.
مرحلهٔ بعد، «نخکشی» یا چیدن نخهای تار بر روی دستگاه بافندگی است. تارها با فاصلههای منظم و موازی روی دستگاه قرار میگیرند. سپس با استفاده از یک وسیلهٔ به نام «ماکو» که مانند یک شاتل کوچک است، نخ پود به طور مداوم بین تارها رد و بدل میشود. با هر بار عبور ماکو، یک ردیف پود به پارچه اضافه میشود و به کمک «دفتین» (ابزاری برای فشردن پودها)، ردیف قبلی محکم به کنار ردیف جدید فشرده میشود تا پارچهای فشرده و بدون فاصله پدید آید.
در قدیم، تمام این مراحل با دست و با استفاده از دارهای بافندگی چوبی انجام میشد، اما امروزه در کارخانههای بزرگ، دستگاههای بافندگی مدرن این کار را با سرعت بسیار بالا و دقت بیشتری انجام میدهند. با این حال، هنوز هم در برخی روستاهای ایران، بافندگان ماهر با دارهای دستی، پارچههای چیت نفیس و باکیفیتی میبافند که نشان از هنر و ذوق ایرانیان در این زمینه دارد.
پرسشهایی برای درک بهتر بافت تافته
به دلیل اینکه نخهای پنبهای خاصیت جذب آب دارند. وقتی پارچه خیس میشود، الیاف پنبه متورم میشوند و نخها تنیدهتر و جمعتر میگردند. همچنین در بافت تافته، نخها به دلیل تقاطعهای زیاد، جای بیشتری برای جمع شدن دارند. برای جلوگیری از این کار، پارچه را قبل از دوخت، چلو (آبکشی) میکنند تا جمعشدگی اولیه آن گرفته شود.
نرمی یا زمختی پارچه به دو عامل بستگی دارد: یکی ضخامت و نرمی نخهای به کار رفته و دیگری تعداد گرهها یا تقاطعها در واحد سطح. هرچه نخ ظریفتر و تعداد تقاطعها بیشتر باشد، پارچه نرمتر میشود. در متقال که نخها کلفتاند و بافت فشردهتری دارند، پارچه زمختتر و محکمتر خواهد بود.
دقیقاً. «تافته» یعنی بافتی که در آن پود از روی یک تار و زیر تار بعدی عبور میکند. بنابراین، هم چیت و هم متقال که با این روش بافته میشوند، در دستهٔ پارچههای تافته قرار دارند. اصطلاح «تافته» بیشتر به نوع بافت اشاره دارد، در حالی که چیت و متقال به نوع کاربرد و ضخامت پارچه دلالت دارند.
چون همهٔ بافتهای دیگر مانند سرژه، ساتن یا مخمل، از تغییر در همین الگوی سادهٔ تار و پود به وجود آمدهاند. برای ساخت هر بافت پیچیدهتری، ابتدا باید الگوی عبور پود از روی تار را تغییر داد. پس بافت تافته، پایه و مادر همهٔ بافتهاست و فهمیدن آن، کلید فهمیدن بافتهای دیگر است.
در این مقاله دیدیم که چیتبافی یا متقالبافی، یکی از سادهترین و در عین حال کاربردیترین روشهای تولید پارچه است. این بافت که با عبور یکدرمیان پود از میان تارها ایجاد میشود، پارچهای محکم، صاف و یکدست پدید میآورد که از آن برای ساخت انواع پوشاک و منسوجات استفاده میشود. با اینکه امروز دستگاههای مدرن این کار را به سرعت انجام میدهند، اما دانش و مهارت پشت این بافت ساده، همچنان یکی از کهنترین هنرهای صنعتی بشر محسوب میشود و شناخت آن، ما را با دنیای شگفتانگیز الیاف و بافتها آشنا میسازد.