قاب‌بندی سقف: بخش‌بندی و تزیین سطح سقف، گاه با نقاشی و روش‌های زیرلاکی.

قاب‌بندی سقف؛ هنر بخش‌بندی و تزیین سطح سقف

چرا سقف را بخش‌بندی می‌کنند؟

سقف‌های بزرگ و یکدست گاهی خسته‌کننده به نظر می‌رسند. برای همین، هنرمندان و معماران از قدیم سعی کرده‌اند با کشیدن خطوط فرضی یا واقعی، سطح سقف را به چند قسمت کوچک‌تر تبدیل کنند. این کار چند فایده دارد:

نخست اینکه بخش‌بندی سقف به چشم نظم می‌دهد. وقتی سقف یک اتاق بزرگ با تیرک‌های چوبی یا گچ‌بری‌های باریک به چند بخش تقسیم شود، چشم راحت‌تر روی هر بخش تمرکز می‌کند و همه‌ی فضا یکنواخت به نظر نمی‌رسد. دوم اینکه بخش‌بندی کمک می‌کند تا نور و سایه به شکل منظم‌تری روی سقف بیفتد و زیبایی آن دوچندان شود. سوم اینکه در ساختمان‌های قدیمی، بخش‌بندی سقف راهی برای پنهان کردن ترک‌ها و ناهماهنگی‌های سطح بود؛ یعنی با خطوط منظم، چشم دیگر به عیب‌های کوچک سطح توجه نمی‌کرد.

در خانه‌های امروزی هم گاهی سقف را با استفاده از قاب‌های گچی یا چوبی بخش‌بندی می‌کنند. مثلاً در سقف کاذب، صفحه‌های بزرگ را با ریل‌های باریک از هم جدا می‌کنند تا هر بخش به تنهایی یک نقش یا رنگ متفاوت داشته باشد. این روش در تالارهای پذیرایی، سالن‌های اجتماعات و حتی اتاق‌های خواب دیده می‌شود.

نقاشی سقف؛ تزیین درون قاب‌ها

وقتی سقف به بخش‌هایی تقسیم شد، نوبت به تزیین درون هر بخش می‌رسد. یکی از رایج‌ترین روش‌ها، نقاشی روی سقف است. نقاشی سقف می‌تواند بسیار ساده باشد، مثل کشیدن یک حاشیه‌ی باریک دور تا دور هر قاب. یا می‌تواند پیچیده باشد، مثل نقاشی‌های بزرگ که صحنه‌هایی از طبیعت، آسمان یا داستان‌های کهن را نشان می‌دهند.

در ایران، نقاشی‌های سقف بیشتر در کاخ‌ها و خانه‌های اعیانی دیده می‌شود. این نقاشی‌ها معمولاً با رنگ‌های روغنی یا آبرنگ کشیده می‌شدند و از نقش‌های گل‌و‌بوته، پرندگان و منظره‌های کوهستانی الهام می‌گرفتند. گاهی هم روی سقف، خط‌هایی به شکل شمسه یا ستاره می‌کشیدند تا فضای اتاق را روحانی‌تر نشان دهند.

نقاشی سقف فقط برای زیبایی نیست. در گذشته که خانه‌ها نورگیرهای کوچکی داشتند، نقاشی‌های روشن و شاد روی سقف باعث می‌شدند اتاق روشن‌تر و دلبازتر به نظر برسد. برای نمونه، اگر سقف اتاقی به رنگ آبی آسمانی نقاشی شود و ابرهای سفید روی آن کشیده شود، حس می‌کنید در فضای باز هستید. به این روش، نقاشی سقف با هدف بزرگ‌نمایی فضا گفته می‌شود.

زیرلاکی؛ راز ماندگاری نقاشی سقف

شاید برایتان سوال باشد که چرا نقاشی‌های روی سقف خانه‌های قدیمی پس از صدها سال هنوز سالم مانده‌اند؟ پاسخ در روش «زیرلاکی» پنهان است. زیرلاکی یعنی قبل از شروع نقاشی، یک لایهٔ محافظ روی سطح سقف می‌کشند تا رنگ بعدی خوب بچسبد و از رطوبت و گردوغبار در امان بماند. این لایه می‌تواند از جنس چسب‌های گیاهی، سفیدهٔ تخم‌مرغ، یا روغن‌های مخصوص باشد.

در روش زیرلاکی، نخست سطح سقف را کاملاً صاف و تمیز می‌کنند. سپس با یک قلمموی پهن، لایهٔ نازکی از مادهٔ زیرلاکی را روی تمام سطح می‌کشند. بعد از خشک شدن، لایهٔ بعدی را می‌زنند تا سطحی یکدست و بدون منفذ به دست آید. وقتی این کار تمام شد، نقاش می‌تواند روی آن هر طرحی را با رنگ‌های روغنی یا گواش بکشد؛ زیرا رنگ به خوبی روی لایهٔ زیرلاکی می‌نشیند و پس از خشک شدن ترک نمی‌خورد.

امروزه در کارهای ساختمانی نیز از زیرلاکی‌های صنعتی استفاده می‌شود، اما در مرمت بناهای تاریخی، هنوز هم از روش‌های سنتی بهره می‌برند. یکی از جذابیت‌های زیرلاکی این است که به نقاش اجازه می‌دهد در صورت اشتباه، طرح را پاک کند و دوباره بکشد، بدون اینکه به سطح سقف آسیب برسد. همچنین این لایه از نفوذ رطوبت به درون گچ یا چوب جلوگیری می‌کند و عمر نقاشی را چندین برابر می‌سازد.