طراحی جلد و طرح جلد
آشنایی با نقش تصویر، عنوان، رنگ، نوشته و چیدمان در نمای بیرونی کتاب و مجله
طراحی جلد یعنی ساماندادن تصویر، عنوان، نام پدیدآورنده، رنگها و دیگر عناصر دیداری روی نمای بیرونی کتاب یا مجله. جلد باید در نگاه نخست موضوع و حالوهوای اثر را به مخاطب معرفی کند، توجه او را برانگیزد و در عین حال از صفحههای داخلی محافظت کند. یک طرح جلد مناسب فقط زیبا نیست؛ بلکه خوانا، هماهنگ با محتوا، متناسب با گروه سنی مخاطب و آماده برای چاپ یا انتشار برخط است.
بخشهای اصلی جلد
جلد کتاب یا مجله معمولاً از روی جلد، پشت جلد و عطف تشکیل میشود. روی جلد بخشی است که مخاطب پیش از همه میبیند. عنوان اثر، نام نویسنده یا گروه پدیدآورنده و تصویر اصلی معمولاً در این قسمت قرار میگیرند. پشت جلد میتواند شامل توضیحی کوتاه درباره محتوا، جملهای برای معرفی اثر یا اطلاعات مربوط به ناشر باشد. عطف نیز نوار باریکی است که میان روی جلد و پشت جلد قرار دارد و هنگام چیدهشدن کتاب در قفسه دیده میشود.
مهمترین عنصر جلد، عنوان است. عنوان باید به اندازه کافی خوانا باشد و در میان تصویرها گم نشود. تصویر اصلی نیز بهتر است با موضوع اثر ارتباط مستقیم داشته باشد. برای نمونه، روی جلد کتابی درباره جانوران کوهستان، تصویر یک جانور در محیط طبیعی مناسبتر از تصویر یک شهر شلوغ است.
رنگها در انتقال حس نقش دارند. رنگهای روشن ممکن است برای مجلهای دانشآموزی شاد و مناسب باشند، در حالی که رنگهای آرام برای کتابی درباره طبیعت یا شعر کاربرد بیشتری دارند. انتخاب رنگ باید به گونهای باشد که نوشتهها بهخوبی دیده شوند. اگر رنگ عنوان با زمینه بسیار نزدیک باشد، خواندن آن دشوار میشود.
| بخش | کاربرد | نمونه |
|---|---|---|
| روی جلد | معرفی سریع موضوع و جلب توجه | عنوان درشت همراه با تصویر اصلی |
| پشت جلد | ارائه توضیح کوتاه و اطلاعات تکمیلی | چند جمله درباره داستان یا محتوای کتاب |
| عطف | شناساندن کتاب در قفسه | عنوان کوتاه و نام پدیدآورنده |
| تصویر و رنگ | انتقال موضوع و حالوهوای اثر | رنگ سبز و تصویر برگ برای موضوع گیاهان |
از شناخت محتوا تا طرح نهایی
طراحی مناسب با شناخت محتوای اثر آغاز میشود. طراح باید بداند کتاب داستانی، علمی، آموزشی یا هنری است و برای چه کسانی نوشته شده است. جلد یک داستان نوجوانانه با جلد کتاب آموزش آزمایشهای علوم یکسان نیست. در کتاب داستانی، شخصیت یا فضای داستان میتواند محور تصویر باشد؛ اما در کتاب آموزشی، تصویر باید موضوع را روشن و قابلفهم نشان دهد.
پس از شناخت محتوا، چند طرح ساده روی کاغذ آماده میشود. در این طرحها محل عنوان، تصویر و نام پدیدآورنده مشخص میشود. سپس مناسبترین چیدمان انتخاب و دقیقتر میشود. این مرحله کمک میکند پیش از صرف زمان زیاد، ایرادهای اصلی دیده شوند. برای مثال، ممکن است در یک طرح، تصویر زیبا باشد اما فضای کافی برای عنوان باقی نمانده باشد.
هماهنگی میان عناصر اهمیت زیادی دارد. اگر همه بخشها درشت، رنگارنگ و پرجزئیات باشند، چشم مخاطب نمیداند ابتدا به کدام قسمت نگاه کند. طراح باید یک بخش را بهعنوان نقطه اصلی توجه انتخاب کند و بخشهای دیگر را آرامتر نگه دارد. در بیشتر جلدها، عنوان یا تصویر اصلی چنین نقشی دارد.
جلد خوب همه داستان یا محتوای کتاب را آشکار نمیکند. وظیفه آن ایجاد شناخت اولیه و علاقه است. طرحی که پایان داستان را نشان دهد یا اطلاعات بسیار زیادی روی جلد قرار دهد، ممکن است حس کنجکاوی مخاطب را کاهش دهد.
پرسشهای دقیق درباره طرح جلد
آیا هر جلد زیبایی، جلد موفقی است؟
خیر. جلد ممکن است از نظر رنگ و تصویر زیبا باشد، اما اگر موضوع اثر را نادرست نشان دهد یا عنوان آن خوانا نباشد، وظیفه خود را بهخوبی انجام نداده است. زیبایی باید در خدمت معرفی درست محتوا باشد.
چرا نباید همه فضای جلد را با تصویر و نوشته پر کرد؟
فضای خالی به چشم فرصت استراحت میدهد و بخشهای مهم را برجستهتر میکند. جلد شلوغ باعث میشود عنوان، تصویر اصلی و پیام اثر در میان جزئیات گم شوند.
آیا میتوان برای هر گروه سنی از یک شیوه طراحی استفاده کرد؟
خیر. اندازه نوشته، نوع تصویر، میزان جزئیات و رنگها باید با سن مخاطب هماهنگ باشند. برای کتاب کودک معمولاً تصویرها سادهتر و رنگها روشنترند، اما برای نوجوانان میتوان از ترکیبهای جدیتر و معناهای عمیقتر استفاده کرد.
تفاوت تصویر مناسب با تصویر صرفاً تزیینی چیست؟
تصویر مناسب به شناخت موضوع، فضای اثر یا مخاطب کمک میکند. تصویر صرفاً تزیینی ممکن است زیبا باشد، اما ارتباط روشنی با محتوای کتاب نداشته باشد و حتی مخاطب را درباره موضوع اثر دچار اشتباه کند.
طراحی جلد ترکیبی از شناخت محتوا، توجه به مخاطب و ساماندهی عناصر دیداری است. عنوان خوانا، تصویر مرتبط، رنگ هماهنگ، فضای کافی و چیدمان منظم به مخاطب کمک میکنند موضوع اثر را سریعتر درک کند. جلد خوب هم از کتاب یا مجله محافظت میکند و هم مانند یک معرفی کوتاه و صادقانه، مخاطب را برای دیدن و خواندن محتوای درون آن آماده میسازد.