تمدنهای ایران و بینالنهرین: نخستین شهرها و قانونهای باستانی
شهرهای نخستین و نظام حکومتی
تمدنهای باستانی ایران و بینالنهرین، هر کدام ویژگیهای منحصربهفردی داشتند. در زیر، مهمترین تفاوتها و شباهتهای این دو تمدن را در یک جدول مقایسهای میبینید:
| ویژگی | تمدن ایران (عیلام) | تمدن بینالنهرین (سومر و بابل) |
|---|---|---|
| مرکز اصلی | شوش (در جنوب غربی ایران) | میان رودهای دجله و فرات (عراق امروز) |
| نوع خط | خط میخی عیلامی | خط میخی سومری |
| قانون معروف | قوانین پادشاهان عیلامی (بر اساس سنگنوشتهها) | قانون حمورابی (مجموعه ۲۸۲ ماده) |
| معماری شاخص | زیگورات (معبد پلهپله) در شوش | زیگورات اور و برج بابل |
در تمدن عیلام، پادشاهان همزمان رهبر دینی و سیاسی بودند. آنها در شهر شوش کاخهای بزرگی ساختند و برای نگهداری داراییهای خود از لوحهای گِلی استفاده میکردند. در بینالنهرین نیز هر شهر یک خدای خاص داشت و کشیشها نقش مهمی در ادارهٔ شهر ایفا میکردند.
این تمدنها چه چیزی به زندگی امروز ما دادهاند؟
شاید باور نکنید، اما خیلی از کارهای روزمرهٔ ما ریشه در این تمدنهای کهن دارد. مثلاً وقتی یک پیامک مینویسید، دارید از خط استفاده میکنید؛ همان چیزی که سومریها حدود ۵ هزار سال پیش آن را به صورت میخهای کوچک روی گِل میکندند. یا وقتی از یک قانون در مدرسه یا خیابان پیروی میکنید، در واقع از سنت قانوننویسی بابل بهره میبرید. حمورابی، پادشاه بابل، نخستین کسی بود که قوانین را به صورت مکتوب روی یک سنگ بزرگ نوشت تا همه بدانند چه کاری درست و چه کاری نادرست است.
همچنین، تقسیم ساعت به ۶۰ دقیقه و دقیقه به ۶۰ ثانیه، از ریاضیات بابلیها به ما رسیده است. پس هر بار که به ساعت نگاه میکنید، در حال استفاده از یک اختراع بینالنهرینی هستید! حتی کشاورزی امروزی هم مدیون آن تمدنهاست؛ زیرا آنها برای اولین بار آبیاری زمین را به صورت کانالکشی منظم انجام دادند.
چالشهای مفهومی
چرا با وجود این که عیلامیها و سومریها همسایه بودند، خطهای متفاوتی داشتند؟
هر تمدن برای نیازهای خودش خط را ابداع کرد. عیلامیها بیشتر برای ثبت کالاهای تجاری و سومریها برای ثبت وقایع دینی و اداری از خط استفاده میکردند. همچنین هر کدام به خدایان و زبانِ مخصوص خود اعتقاد داشتند، بنابراین خطهایشان کمکم از هم جدا شد. مانند این که امروز هر کشوری الفبای مخصوص خود را دارد.
آیا قانون حمورابی مثل قوانین امروزی بود؟
نه کاملاً. در قانون حمورابی، مجازاتها بسیار سختگیرانه بود و اصل «چشم در برابر چشم» در آن دیده میشد. اما همین قانون، برای آن زمان بسیار پیشرفته بود چون همهٔ مردم، از پادشاه گرفته تا برده، باید از آن پیروی میکردند. امروزه قوانین ما بر اساس عدالت و بخشش نوشته میشوند و هدفشان اصلاح رفتار است، نه فقط تنبیه.
چرا شهرهای باستانی همیشه در کنار رودخانه ساخته میشدند؟
رودخانهها مثل شاهرگهای حیات برای تمدنها بودند. آنها آب آشامیدنی، راه ارتباطی و خاک حاصلخیز برای کشاورزی فراهم میکردند. در ایران، تمدن عیلام در کنار رود کرخه و کارون رشد کرد و در بینالنهرین، دجله و فرات منبع اصلی زندگی بودند. این موضوع را میتوانید با شهرهای امروزی مثل اصفهان (کنار زایندهرود) مقایسه کنید که هنوز هم رودخانه نقش مهمی در زندگی مردم دارد.
دستاوردهای بزرگ: تمدنهای ایران و بینالنهرین، پایههای بسیاری از علوم مانند ریاضیات، ستارهشناسی، قانونگذاری و معماری را بنا نهادند. آنها به ما آموختند که چگونه با هم زندگی کنیم، بنویسیم، حساب کنیم و شهرهای بزرگ بسازیم. امروز وقتی از واژهٔ «تمدن» استفاده میکنیم، در واقع به یادآوری آن دوران پرفروغ هستیم که انسان برای نخستین بار از زندگی سادهٔ غارنشینی به زندگی شهری و قانونمند روی آورد. پس هر بار که از یک قانون پیروی میکنید یا از یک اختراع جدید استفاده میکنید، به یاد داشته باشید که ریشهٔ بسیاری از آنها به آن تمدنهای کهن بازمیگردد.
