عطاملک جوینی؛ سیاستمدار و تاریخنگار دوره مغول
عطاملک جوینی که بود و چه کرد؟
عطاملک جوینی، فرزند بهاءالدین جوینی، در سال ۶۲۳ هجری قمری در جُوین (ناحیهای در خراسان) به دنیا آمد. او در خانوادهای دیوانسالار و اهل دانش پرورش یافت و از جوانی به خدمت حکومت مغول درآمد. جوینی چندین بار به عنوان فرستادهٔ ایلخانان به دربار پادشاهان مختلف رفت و بعدها به فرمانروایی بغداد و عراق عرب منصوب شد. اما مهمتر از مقامهای دولتی، دو کار بزرگ اوست: یکی نوشتن کتابی ارزشمند به نام «تاریخ جهانگشا» و دیگری تلاش برای نجات کتابهای کتابخانهٔ الموت و همچنین بازسازی عراق پس از ویرانیهای حملهٔ مغول.
برای درک بهتر، فرض کن تو یک دفتر خاطرات داری که تمام اتفاقهای مهم مدرسه را در آن مینویسی. بعد از چند سال، آن دفتر برای همهٔ دانشآموزان منبعی ارزشمند میشود تا بدانند در مدرسه چه گذشته است. جوینی هم چنین کاری کرد؛ او وقایع دوران خود را با دقت ثبت کرد تا آیندگان بتوانند تاریخ آن روزگار را بهتر بفهمند.
نقش او در نجات کتابخانه الموت و آبادانی عراق
یکی از مهمترین کارهای جوینی، نقش او در حفظ کتابخانهٔ الموت بود. الموت، دژ معروف اسماعیلیان، کتابخانهای بزرگ و نفیس داشت که شامل نسخههای خطی بسیاری از علوم مختلف بود. هنگامی که هلاکوخان به الموت حمله کرد، جوینی که در لشکر او بود، اجازه خواست تا کتابهای ارزشمند آن را نجات دهد. او بسیاری از کتابها را از آتش و نابودی نجات داد و برخی را نیز برای خود نگهداشت و از آنها در نگارش کتاب خود استفاده کرد.
پس از فتح بغداد، جوینی به عنوان حاکم عراق منصوب شد. او تلاش کرد تا خرابیهای ناشی از جنگ را ترمیم کند. مثلاً دستور داد تا سیستم آبیاری و کشاورزی را سامان دهند، بازارها را دوباره رونق بخشند و مالیاتها را عادلانه تقسیم کنند. در واقع، جوینی سعی داشت با مدیریت درست، زندگی مردم را پس از آن همه ویرانی به روال عادی برگرداند. این کار تا حد زیادی موفقیتآمیز بود و عراق کمکم به آبادانی نزدیک شد.
| اقدام | هدف | نتیجه |
|---|---|---|
| نجات کتابهای الموت | حفظ دانش و آثار علمی | بسیاری از کتابها به دست ما رسید |
| آبادانی عراق | بهبود زندگی مردم | بازگشت رونق اقتصادی و کشاورزی |
پرسش و پاسخ دربارهٔ عطاملک جوینی
پاسخ: جوینی خودش اهل دانش بود و میدانست که کتابها گنجینههای ارزشمندی هستند. او فهمیده بود که نابودی کتابها یعنی نابودی فرهنگ و تاریخ. بنابراین، با زیرکی از جایگاه خود در دربار مغول استفاده کرد تا اجازه نجات کتابها را بگیرد. مثل این است که تو در یک گروهبازی، با یک دوست تأثیرگذار همصحبت شوی تا یک اسباببازی ارزشمند را از دور ریختن نجات دهی.
پاسخ: این کتاب یکی از مهمترین منابع تاریخی دربارهٔ حمله مغول به ایران و فرمانروایی آنهاست. جوینی نه تنها وقایع را روایت کرده، بلکه تحلیلهایی از علتهای موفقیت مغولها و وضعیت اجتماعی آن زمان ارائه داده است. او مثل یک خبرنگار جنگی عمل کرده که نه فقط اخبار، بلکه پشتصحنهٔ وقایع را هم نوشته است.
پاسخ: بله، اما نه به طور کامل. او توانست کتابهای زیادی را نجات دهد و عراق را تا حدی آباد کند، اما بعدها به اتهاماتی از کار برکنار شد و سرانجام در زندان درگذشت. با این حال، کارهای بزرگ او یعنی تاریخنگاری و نجات کتابها، برای همیشه ماندگار شد. مثل این است که تو یک نقاشی زیبا بکشی و حتی اگر خودت نباشی، نقاشیات سالها در مدرسه باقی بماند.
