درجهٔ جغرافیایی؛ واحد اندازهگیری فاصله روی کرهٔ زمین
درجه چیست و چرا زمین به ۳۶۰ بخش تقسیم شده است؟
اگر به یک دایرهٔ کامل نگاه کنید، میبینید که آن را به ۳۶۰ بخش مساوی تقسیم کردهاند. به هر یک از این بخشها، «یک درجه» میگویند. حالا کرهٔ زمین را مانند یک دایرهٔ بزرگ در نظر بگیرید. برای پیدا کردن جای هر نقطه روی زمین، دانشمندان آن را با خطوط فرضی به نام «مدارها» و «نصفالنهارها» پوشاندهاند. هر درجهٔ جغرافیایی، در واقع یک زاویهٔ مرکزی است که از مرکز زمین به سطح آن کشیده میشود و فاصلهٔ میان دو خط فرضی را نشان میدهد.
مدارها، دایرههای افقی هستند که زمین را به حلقههای موازی تقسیم میکنند. مهمترین مدار، «خط استوا» است که زمین را به دو نیمهٔ شمالی و جنوبی بخش میکند. نصفالنهارها نیز دایرههای عمودی هستند که از قطب شمال به قطب جنوب کشیده میشوند و مهمترین آن، «نصفالنهار مبدأ» نام دارد. با کمک درجهها، میتوانیم بگوییم هر شهر یا مدرسه، دقیقاً در چه فاصلهای از خط استوا و نصفالنهار مبدأ قرار گرفته است.
| نوع خط | جهت | خط مهم | واحد اندازهگیری |
|---|---|---|---|
| مدار | افقی (شرقی-غربی) | خط استوا | درجهٔ شمالی یا جنوبی |
| نصفالنهار | عمودی (شمالی-جنوبی) | نصفالنهار مبدأ | درجهٔ شرقی یا غربی |
کاربرد درجهٔ جغرافیایی در زندگی روزمره
فرض کنید میخواهید دوستتان را به خانهٔ خود دعوت کنید. اگر فقط بگویید «خانهٔ ما نزدیک مدرسه است»، ممکن است او گم شود. اما اگر بگویید «خانهٔ ما در عرض جغرافیایی ۳۵ درجهٔ شمالی و طول جغرافیایی ۵۱ درجهٔ شرقی قرار دارد»، دوستتان با کمک یک نقشه یا گوشی هوشمند، دقیقاً جای خانه را پیدا میکند. این همان کاری است که دستگاه موقعیتیاب (جیپیاس) در گوشیها انجام میدهد: با دریافت سیگنال از ماهوارهها، مختصات جغرافیایی (شامل درجهٔ عرض و طول) را محاسبه میکند و مسیر را به شما نشان میدهد.
همچنین، وقتی در کلاس جغرافیا دربارهٔ آبوهوا یا فصلها صحبت میشود، درجهٔ جغرافیایی نقش کلیدی دارد. برای نمونه، شهرهای نزدیک به خط استوا (عرضهای پایین) هوا گرمتری دارند، در حالی که شهرهای نزدیک به قطبها (عرضهای بالا) سردتر هستند. بنابراین با دانستن درجهٔ عرض جغرافیایی هر شهر، میتوانید پیشبینی کنید که هوای آن جا چگونه است.
پرسش و پاسخهای چالشی
پرسش: چرا عدد ۳۶۰ را برای تقسیم زمین انتخاب کردهاند؟
پاسخ: این عدد ریشه در ریاضیات باستانی دارد. بابلیها باستان باور داشتند که یک سال حدود ۳۶۰ روز است و دایره را نیز به همین تعداد بخش تقسیم کردند. امروزه این عدد به یک قرارداد جهانی تبدیل شده و همهٔ نقشهها و دستگاهها از آن استفاده میکنند.
پرسش: آیا درجهٔ جغرافیایی همان درجهٔ دماست؟
پاسخ: خیر، این دو کاملاً متفاوت هستند. درجهٔ دما برای سنجش گرمی و سردی به کار میرود، اما درجهٔ جغرافیایی یک واحد زاویهای برای اندازهگیری فاصله روی کرهٔ زمین است. فقط نام «درجه» در هر دو مشترک است.
پرسش: چرا نصفالنهار مبدأ از شهر گرینویچ میگذرد؟
پاسخ: در یک کنفرانس بینالمللی در سال ۱۸۸۴، کشورها توافق کردند که نصفالنهار گذرنده از رصدخانهٔ گرینویچ در لندن را به عنوان مبدأ (صفر درجه) انتخاب کنند. این انتخاب به دلیل قدرت دریایی و علمی بریتانیا در آن زمان بود و امروز همهٔ نقشهها بر اساس آن تنظیم میشوند.
آنچه باید به خاطر بسپارید:
- درجهٔ جغرافیایی، یک زاویهٔ مرکزی است که جای هر نقطه را روی زمین مشخص میکند.
- مدارها (عرض جغرافیایی) از خط استوا تا قطبها شمارهگذاری میشوند و نصفالنهارها (طول جغرافیایی) از مبدأ تا ۱۸۰ درجهٔ شرقی و غربی ادامه دارند.
- با دانستن درجهٔ عرض و طول هر مکان، میتوانیم آن را روی نقشه یا گوشی هوشمند پیدا کنیم و از آن برای مسیریابی، پیشبینی آبوهوا و حتی سفرهای فضایی استفاده کنیم.